-Дэлхийн банкнаас саяхан манай улсын эдийн засгийн байдалд тойм судалгаа хийсэн байх юм. Тэд банкны салбарт аюул нүүрлэж байгааг сануулжээ-

1990 оноос хойш Монголд 16 банк дампуурсан гэх баримт байна. Нэг үе ар араасаа банкууд дампуурч Монголд банк санхүүгийн систем хямарч байсан бол сүүлийн жилүүдэд овоо тогтворжих нь гэсэн итгэл төрж байсан. Гэтэл “Анод” банкийг тойрсон шуугиан банк санхүүгийн системийг доргиосон. Энэ асуудал тийм ч өндөр авахуулалгүй намжаасан. “Анод”-ыг Монголбанк өлгийдөж авснаар иргэдийн итгэл хэвээр хадгалсан гэж болно. Гэхдээ энэ банкинд аудит хийсэн Германы шинжээчид “Удирдлагуудын буруугаас хүнд байдалд орсон. Тухайн үед Монголбанк зөв бодлого явуулсан учраас жирийн хадгаламж эзэмшигчид хохиролгүй үлдсэн байна” гэсэн дүгнэлт хийсэн аж. Үнэхээр ч “Анод” банкны удирдлагууд бие биенээсээ өрсөн хөрөнгө мөнгийг шамшигдуулж, ах дүү, амраг садан, найз нөхдөдөө ямар ч баталгаагүй зээл олгож байсныг мөрдөн байцаалтын явцад тогтоосон.

“Анод”-ын энэ байдал хямралын үед маш том доргилт болсон. Эднийхтэй зэрэгцээд ноён доллар “нохойтож”, “сүүл” шарван сүрхий чангарч ирснийг бодлогын хүүг нэмэх замаар бууруулсан. Энэ бүх үзэгдлийг хараад банк санхүүгийн “ертөнц” тайван байгаа мэт харагдавч зээл олгож байгаа буюу бодит эдийн засаг руугаа мөнгө өгч чадахгүй өнөөг хүрлээ. Үүнийг банкирууд таатай хандлага биш шүү гэдгийг шууд хэлж байгаа. Монголын банкуудын холбооны ерөнхийлөгч Б.Мэдрээ “Бодит эдийн засагт банкуудаас зээл ерөөсөө олгохгүй байна. Намар гэхэд улсын төсөв ч хүндэрнэ. Арилжааны банкны асуудал ч хэцүүднэ. Үнэндээ банкуудад зээл олгох хөрөнгийн эх үүсвэр байхгүй болчихоод байна” гэж ярьсан. Энэ нь банкууд гаргасан мөнгөө буцаан авч чадахгүйгээс эргэлтийн хөрөнгөгүй болж мөнгөөр гачигдаж эхэлсэн гэдгийг нотолж байгаа хэрэг юм.

Гадаад зах зээлээс мөнгө босгох гэж арилжааны банкныхан эрвийх дэрвийхээрээ хөөцөлдөж байгаа ч дэлхий дахин хямралд нэрвэгдээд байгаа учир гараа сунгах газар олдохгүй байгаа ажээ.

Улирлын чанартай бизнес ид цэцэглэж байгаа үед ч банкны зээлийн хэмжээ нэмэгдсэнгүй. Тухайлбал энэ оны эхний дөрвөн сарын байдлаар аж ахуйн нэгж байгууллага, иргэдэд олгосон зээлийн өрийн үлдэгдэл өмнөх сараас 3,4 хувь буюу 91.5 тэрбум төгрөгөөр буурч, зээл олголт буурах хандлага үргэлжилсэн хэвээр байна.

Эдийн засгийн маань амин сүнс гэгдэх болсон уул, уурхай, барилгын ажил ид өрнөж байдаг зуны улирал талдаа орлоо. Гэвч эргэлтийн хөрөнгөгүй болсон гээд гараа хөдөлгөх хүн алга. Энэ бүх байдлаас дүгнэхэд манай улсад хямрал гүнзгийрч ч болох тал харагдаж байна. Ганц гялтайх үзүүлэлт нь зэсийн үнэ дэлхийн зах зээл дээр өсч байгаа. Гэхдээ энэ маань манай улсын аврал болно гэх баталгаа бас биш юм.

Энэ оны эхний таван сарын байдлаар дотоодын аж үйлдвэрүүдийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл 38,6 тэрбум төгрөгөөр буурч, гадаад худалдааны алдагдал 120 гаруй сая ам.долларт хүрчээ. Монгол Улсын төсвийн орлого 35 хувиар буурчээ. Төсвийн нийт тэнцлийн алдагдал ДНБ-ий 4.8 хувьтай тэнцэв. Ийнхүү улс орны эдийн засгийн бодит байдлыг тодорхойлдог үзүүлэлтүүд голдуу хасах гараад байгаа нь ирээдүйн төлөв сайн байхгүй нь гэх эмзэглэл төрүүлнэ.

Дэлхийн банкнаас саяхан манай улсын эдийн засгийн байдалд тойм судалгаа хийсэн байх юм. Тэд банкны салбарт томоохон аюул нүүрлэж байгааг сануулжээ. Иргэдийн хадгаламжийг эрсдэлээс хамгаалж даатгасан нь банкинд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлсэн. Тиймээс иргэд, байгууллагын төгрөгийн хадгаламж энэ оны хоёр, гуравдугаар сарын хооронд 60 сая төгрөгөөр өссөн бол валютын хадгаламж хоёр сар дараалан буурчээ. Төгрөгийн хадгаламж 2007 оны хоёрдугаар сараас хойш анх удаа нэмэгдэж байгаа нь энэ аж.

Монголбанк бодлогын хүүгээ 1,25 хувиар бууруулсан зэрэг таатай мэдээ байгаа хэдий ч банкны салбар мөнгөний урсгалгүй болжээ. Өөрөөр хэлбэл, цус нь гүйхээ больжээ гэсэн үг.
Хэрэв энэ урсгал алдагдвал төлбөр түргэн гүйцэтгэх чадвар нь үгүй болж харилцагч, үйлчлэгчийн мөнгө түгжигдэж, дансанд байгаа мөнгөө ч иргэд хүссэн цагтаа авч чадахгүй болж банк үүдээ барихаас аргагүйд хүрэх аюултай.

Санхүүгийн хямрал нэрвэж аж ахуйн нэгжүүдийн ашиг орлого багасч авсан зээлээ хугацаанд нь барагдуулж чадахгүй байна. Зарим нэг нь юун зээлээ төлөх байтугай данс нь улайгаад дампуурлаа зарлахад хүрсэн аж. Тиймээс арилжааны банкуудын чанаргүй зээлийн багц 31 хувиар нэмэгдэж дөрөвдүгээр сарын байдлаар бүх зээлийн 10.6 хувьд хүрэв. Уул уурхайн болон барилгын компаниудад их хэмжээний зээл гаргасан банкууд хүнд байдалд ороод байна.

Олгож байгаа зээл нь чанаргүй, дээрээс нь хугацаа хэтэрсэн зээлийн хэмжээ өсөх нь эргэлтийн хөрөнгийг царцааж, алдагдалд оруулах магадлал ихэсч байна гэсэн үг. Дэлхийн банкны шинжээчид манай банкны салбарт нүүрлэж байгаа энэ эрсдэлийг олж харсан бололтой.
Арилжааны банкуудын 2009 оны нэгдүгээр улирлын зээлийн тайлан мэдээнээс үзвэл банкуудын 2000 гаруй жижиг, дунд үйлдвэрлэл эрхлэгчид олгосон нийт зээлийн өрийн үлдэгдэл 201,9 тэрбум төгрөг байна. Түүнээс гадна барилгын салбар гацаанд орно гэж тооцоололгүй их хэмжээний зээл олгосон аж. Үүнээс болж арилжааны банкуудын мөнгө түгжигджээ.

Тиймээс дэмжлэг үзүүлэхгүй, мөнгөний урсгалыг нэмэгдүүлэхгүй бол банкууд амьсгал хураахад бэлэн байгаа бус уу.

Ж.ГАРАГ