Түрүүч нь №129 дугаарт
Ц.Ганбат /”Үнэн” сонины ерөнхий эрхлэгч/:
-Сонгууль болоод өнгөрлөө. Өнгөрсөндөө анхаарах уу, ирээдүйг бодох уу. Аль аль нь хэрэгтэй биз. Авлигын загалмайлсан эцэг гэх зэрэг янз янзын сэтэр зүүлгэсэн хүнийг дэвшүүлсэн. Улстөрийн байгууллага яаж шалдаа бууж буйн илэрхийлэл. Нийгэм хүлээж авсангүй. Энэ бол хожмын том сургамж. Өнөөдөр намд олигархиуд гэгдэх хэсэг, түүнд үйлчлэгчид хайр найргүй баяжиж олон түмний санаа сэтгэлийг ойлгохоо больсон. Улс төрийг бохирдууллаа. Хоморгонд нь намаа ч яллуулдаг болов. Улстөрд моралистууд гэгч эрүүл саруул уур амьсгал тээгчид байдаг. Тэднийгээ тоохоо больж мөнгө түүнээс улбаалсан хүчирхийлэлд хэт эрдсэн сэтгэхүйг тулгаж байна. Үүнээс болж хөвж байна.Нам гэж ярихдаа бид шийдвэр гаргах төвшнийхнийг жирийн гишүүдээсээ ялгах хэрэгтэй. Жирийн гишүүдтэйгээ хариуцлага тооцох ямар ч үндэсгүй. Тэднээрээ харин бамбайлдаг. Бамбай болгодог тэр шийдвэр гаргах албан тушаалтнуудтай ярих учиртай. Чухамхүү жирийн гишүүд нам ялагдсан уу, үгүй юу гэдэгт “тийм, үгүй” гэх хариу өгөх үнэлэмж, үнэлгээг гялбаалгаж байгаа юм. Иймээс намын нэр хүндийн асуудал ч өөрөөр тавигдана. Энэ нь шүүлтүүрийн хэмжүүр, бодит херсөнд буулгадаг хүчин зүйл юм. Ерөнхийлөгчийн сонгууль учир тухайн нэр дэвшигчийн асуудал бас яригдаж байна. Энэ удаа бид хоёр толгойтой ажилласан. Энэ нь сонгуулийн үр дүнд шууд нөлөөлсөн гэж боддог. Удирдах Зөвлөл рүү хандахад Ерөнхийлөгчийн баг мэднэ гэх. Тэдэнд хандахад Удирдах Зөвлөл мэднэ гэж л байв. Хэвлэл мэдээллийн салбар зөвлөлийн ахлагчид “хурал цуглаан болдог бол хэл хүргэж байгаач, сониндоо сурталчилгааны мөнгөнөөс нэмэрлээч” гээд тусыг эс олно. Арга ядахдаа Л.Амарсанаа даргад хүртэл “сурталчилгаа яаж яваад байна. Удирдах Зөвлөлийн гишүүний хувьд чинь асууж байна. Хариуцлагаа хүлээнэ биз” гэж хүртэл ярьж үзсэн. Зохицуулалтын ийм давхцал, эрх мэдлийн булаацалдааны гор гарсан. Сонин сонгууль явуулж ирсэн туршлагадаа суурилж сурталчилгааг явуулсан.
Би МАХН шинэчлэгдвэл нийгэм өөрчлөгдеж чадна гэсэн үзэл бодол, байр суурьтай явдаг. 20-иод жилийн өмнө намд жигүүр байгуулаад явж байхдаа тийм л ойлголттой байсан. Биднийг тухайн үед “намаа устгах нь, албан тушаалын төлөө явж байна” гэж ухвар нөхдүүд “айсан”.
Тэр үөд эрмэлзэж тэмцэж байсан зүйл одоо ч яригдсаар. Яасан ч өөрчлөгддөггүй юм. Биднийг жигүүр байгуулж байхад дарга нарын төлөөний явуулга гэдэг ч байв. Тийм байгаагүй. Дарга нар ч дарга шиг хүмүүс байж. Мэтгэлцсэн ч шинэ цагийн шинэ уур амьсгалыг угтан авч тосон явж, тэд. Одоо МАХН-ыг шинэчлэе, өөрчилье гэж ярьсаар улиг болоход сөрөг хүчин энэ үгсийг өлгөж авахад олон түмэн хэрхэн хандаж буйг бид харлаа шүү дээ.
Нам дотор авторитар тогтолцооны бичил хувилбарыг халлаа. Гэтэл өнөөдөр түүний төрсөн мэнгэ, дүү адил үйл явдал өрнөөд л байна. Олон ургальч үзэл, олон ишт үзлийг хумих гэнэ. МАХН-ын албан ёсны жигүүрийг татан буулгана гэж сүрдүүлнэ.
Удирдах Зөвлөл дээр сонины эрхлэгчийн ажлаа аштайхан өгчих гэж “их л боловсон”    тулгах    ч    шиг. Удирдлагад байгаа хүмүүсийг хуршсан тархитай бус мөнгөн ус шиг туялзсан байж асуудлыг зохицуул гэж тавьдаг болохоос амрыг бодож бүхнийг хусах байдлаар ажил явуулна гэвэл нам нам биш болно. Манай удирдах төвшний зарим нөхөд энэ намын телөө үхэн хатан явлаа, ийм тийм гээд л гайхуулах юм. Нэг л их гоморхож, өөрсдийгөө девийлгөсөн хүмүүс. Эргэн тойрныхон тэгээд хүлээгээд авчихсан. Намаар дерөөлөлмөөргуй, тохуурхмааргүй. Үр дүн нь хаана байна аа? Намын менталитет, имиджийг эдүгээ цагт яаж өргөж авч явж байна. Биднийг жигүүр байгуулж явахад одоогийн албан тушаалыг эдэлж, мөнгө хөрөнгөнд умбасан хүмүүс бүгд шалдан банди нар явсан юм ш дээ. Дараа дараачийн хаялга болж ирэгсэд юм боддог бол бодох л учиртай. Намдаа тунирхаж намын төлөө явлаа гэдгээ “”Нийгмийг өөррчлөхөд наанадаж ёсзүй, ёс суртахууны ямар хувь нэмэр оруулав гэж хүртэл өөрсдийгөө дэнслэх учиртай шүү. Мөнгөний халаалт, халуурхлыг үзлээ. Одоо ёс зүйн бүлээцлийг туулна. Үүнд л нам бэлэн байх ёстой. Үүнийг л нам гардах учиртай. Сэнхрүүлэх нанчигтай. Монголын ард түмэн манай намд нүүр буруулаагүй ээ.
Өнөөдөр намын удирдах төвшний үл ойлголцсон, хүлээн зөвшөөрч чадахгүй байгаа байдлаа өөрчлөхгүй бол 2012 оны сонгуульд бас л унаж мэднэ. Үүнд л санаа зовниж байна. Харин өөр бусад “та нар болж байна, сайн байна” гээд Ерөнхийлөгчийн саяын сонгууль шиг ажиллаж тэр үед хөнтөрч дөнгөне шүү.
Нам сониноо тэр бүр дэмжиж ажиллахгүй байна. Аливааг нэхэж, тулгахдаа муугүй. Ямар түвшинд ямар байдлаар яригддаг асуудлыг улстөрийн соёлын өнгө аяс ядаж  салбал ойлгоно. Бүдүүлэг арга барилд эдлүүлж, идүүлмээргүй байна. Сониноо ядаж захиалагчдын адил тандалт хийдэг бол хэдэн сэтгүүлчдээ гоочлохгүй. Харин ч “Үнэн” сонин оюун санааны түүчээ явсаар ирсэн. Түүнд нам хэрхэн тусалдаг билээ?! Өдийг хүртэл сониноо авч яваа хэдэн сэтгүүлчдийн сэтгэлийн зүтгэлд нам талархах учиртай. Бид чинь ядаж сэтгүүл зүйн салбарт энэ биеэ огоорон яваа “этгээдүүд”. Хэрэв энэ янзаар цааш үргэлжилбэл бид байр сууриа илэрхийлэх болно. Сэвж, сүрчигнэж, сүрдүүлж байгаа бус. Байгаа байдлыг байгаагаар нь ямар ч хөөрцөглөлгүй илэрхийллээ.
Л.Дашням /доктор, профөссор/:
-МАХН дотоод ажлаа ярилцахдаа бид мэтийн гадныхныг оролцуулж байгаа нь бас л ардчиллын л нэг дүр терх гэх нь зүй. Аяга цай ууна уу гээд айл урихад учир зүггүй л ийм тийм гээд шүүмжлээд эхэлбэл монгол ёсонд ч тэр, монгол хүний жудагт ч нийцтэй биш байх нь мэдээж. Тиймээс би МАХН-ын алдаа, оноо гэхээсээ илүүтэй өнөөдрийн төрийн ажил үйл, бид өр нь өнгөрүүлснээ хийснээ хэрхэн үнэлж чадаж байна вэ гэдэг талаар л хэдэн үг хэльө. Ерөнхийлөгчийн сонгууль яаж явагдсан талаар нарийн ширийн зүйлийг би ярихгүй ээ. Бусдын дотоод ажилд оролцохыг ёс суртахуун ч нэг их таалаад байхгүй нь лав. Аливаа болж өнгөрсөн бүхэн сургамж, туршлага дүгнэлтийг л үлдээдэг. Бодит байдалд хэр бодитой дүгнэлт хийж чадаж байгаагаас л бодит үр өгөөж мэдэгдэнэ. Чухамдаа үнэн дүгнэлтээс л дараа, дараагийн үйл ажлаа зөв зүгт залах, зөв хараа арга барил бий болно. Энэ л бүтээлч сэтгэлгээ. Сонгууль ер нь сонгууль биш боллоо. Аль ч шатных ялгаагүй. Биш болсон юмнаас хүн хэрэгтэй тустай үр дүн хүлээх аргагүй. Сүүлийн үеийн сонгуулиар юу болж байна вэ гэхээр ёстой л нөгөө “Амьд л гарч байвал үхсэн ч яахав” гэдэг шиг л юм болдог болсон. Ямар ч муухай аргаар ямар ч их мөнгө зарж үрдэг болсон юм бэ мэдэхгүй. Арай хэтэрнэ, дэндэнэ гэдэг болж байна. Монгол бол огт мөнгө зарахгүйгээр сонгууль явуулах бололцоотой орон. Урьд өмнө тэгж чаддаг л байсан.
Сонгуулийн мөнгөөс болоод л хамаг муу муухай үүсч байна. Ганцхан сарын дотор л хэчнээн ч тэрбум төгрөг цацаж байгаа юм бэ бүү мэд. Энэ их мөнгөөр төрөө чадваржуулж байгаа юм алга. Харин ч төр маань сулбайж буурч байна. Төрийн ажлын төвшин, чанар чансаа түмний нүдэнд ив ил байгаа шүү дээ. Жишээ нь, УИХ-аас ямархүү хуулиуд гарч байна, хоорондоо ямар уялдаа холбоотой байна, Үндсэн хуультай хэр нийцэж байна. Хар л даа. Улсаа хөгжүүлье, ард түмнийхээ аж амьдралыг өөд нь татъя гэсэн бодолтой ажиллах мэдлэг чадвартай хүмүүс ер нь төрдөө ажиллаж байна уу, үгүй юү. Мөнгө л боддог хүн олон байгаа юм биш үү. Монголд ажил үйлийн зааг хуваарь, хүн хүний хүлээдэг үүрэг оролцооны хил хүрээ гэдэг юм байна уу.   Бүх ажил хутгалдсан төрөө хүндэлдэггүй, төрийн хүний ёс суртахуун үлгэрлэл гэж огт үгүй болсон байна. Өнөөдөр хариуцлага, ёс суртахууны огт өөр хэмжүүр үйлчлэх болжээ. Заримдаа ч төр засаг маань Монголын төлөе бус бодлогоор ажиллаад байх шиг санагдах юм. Юунаас болоод төрийн нэр хүнд унаад нийгэм улам бүр замбараагүй задгайраад байна вэ. Хүмүүсийн сэтгэхүй аль зүг рүү яваад байна. Хөрсөн дээрээ бууж асуудалд бодитой хандах цаг болсон биш үү. Эд хөрөнгийг яаж үрэн таран хийх вэ, яаж завшиж шамшигдуулах вэ гэсэн бодолтон ямар олон болсон юм бэ дээ, мэдэхгүй. Цөөхөн хүн амтай манайх шиг ийм орныг улстөрийн шалтгаанаар хэтэрхий олон хувааж хэрчиж талцуулж, тэмцэлдүүлмээргүй байна. Олон жил найзалсан нутаг нугынхантайгаа ч уулзаж учраад ярьж хөөрч болохоо болих нь .
Хөгжлийн цэгцтэй нэгдсэн бодлого биш сонгуулийн амлалт эрээвэр хураавар зорилго зорилт л өнөөдөр биднийг хөтөлж терийн ажил үйлийг орлож, орлох ч биш дөрлөж байна. 90-ээд онд бид нам төрийн ажлыг зааглах тухай ярьдаг байсан. Одоо монгол төрийн хүзүүн дээр олон нам мордчихжээ гэж хэлж болохоор байгаа. УИХ-ын гишүүд биш намын бүлгүүд л хэлэлцэнэ үү, хуйвалдана уу бүхнийг хийдэг болж. Сонгууль дуусаагүй байна гэсээр л дараагийнхаа сонгуультай золгодог, шарх нөхөх гэдэг нь амлалт авах гэдэгтэйгээ л шууд залгалддаг болсон, Ийм л зүйлээ яримаар, ийм л зүйлдээ дүгнэлт хиймээр байна. Энэ том нам  зөв үнэн  дүгнэлт хийж чадвал эрхбиш юм өөрчлөгдөх байлгүй. Тэрнээс аахар шаахар юмаа яриад “чи би”- дээ хүрээд байвал нэг их ачтай тустай юм болохгүй биз дээ.
Ж.Сауле /Удирдах зөвлөлийн гишүүн/:
-Бид ялагдчихаад бусдад бурууг тохоод байх шаардлага байхгүй. МАХН-ын бүх гишүүн энэхүү ялагдлын учир шалтгааныг өөрсдөөсөө хайх хэрэгтэй. Түүнээс бус зөвхөн намын удирдлагуудад бурууг тохоод байх шаардлагагүй. Намын гишүүн бүр сонгуульд оролцохдоо юун дээр би алдаа гаргав гэж өөр дээрээ л дүгнэлт хийж чадвал сонгуулийн алдаа онооны сургамж тэр болно.
Ажил хийж байгаа хүн алдаж энддэг. Харин намын удирдлагынхаа алдааг буруутгаж чичилж болохгүй. Ажил хийж буй хүмүүсийн урмыг хугалж хэрэггүй шүү дээ. Энэ удаагийн ялагдал биднийг илүү хурцалж өгч байна. Өөр сэтгэлгээрээ ажиллахыг шаардаж байна. Түүнээс бус МАХН ялагдчихлаа, уначихлаа гэж эргэлзэн гутарч болохгүй шүү дээ. Дараа дараагийн сонгуульд тогтолцоогоо улам боловсронгуй болгох, хэвлэл мэдээллийн тэнцвэрт байдлыг хангаж ажиллах ёстой. Энэ сонгуулиар АН-ын талд ихэнх хэвлэл, мэдээллийн хэрэгсэл ажилласан. Мэдээж энэ ч МАХН-ын нэр дэвшигчийг ялагдахад нөлөөлсөн хүчин зүйлүүлийн нэг бодож байна. Мөн залуучуудын оролцоог нэмэгдүүлэхгүй бол, тэднийгээ мэдэрч ажиллахгүй бол явахгүй нь гэдгийг энэ удаагийн сонгууль харууллаа.
Ц.Уртнасан /доктор, профөссор/: -МАХН гүжир гүтгэлэгт хариу өгч чадахгүй дайчин давшингуй байдал унтарчээ. Долдугаар сарын 1-ний үйл явдлын талаар иргэдийн 59 хувь нь эсэргүүцсэн, 40 хувь нь зохион байгуулалттай үйл явдал, 23 хувь нь сонгуулийн үр дүнг эсэргүүцсэн гэсэн судалгаа байдаг. Гэтэл өнөөдөр үүнийг улстөржүүлэн дэвэргэж, МАХН-ын буруу, Ерөнхийлөгч өөрөө турхираад ийм байдалд хүргэсэн гэх дүгнэлтэд хүрэх гээд байна. Манай нам олны сэтгэл зүйд нөлөөлөх чадвар тааруу байна. Долдугаар сарын 1-ний үйл явдал судалгаагаар юу болсныг нотолж байхад МАХН өөр дээрээ буруугаа хүлээгээд нам жим л үлдэж болохгүй. Нийгмийн дийлэнх нь эсэргүүцэж жагсаал, цуглаан зохион байгуулсан этгээдүүдийг буруутгаж байхад МАХН сонгуулийг будлиантуулаад дараа нь гороо амслаа гэх нөгөө талын эргүүлэгт автаад байна, Гүтгэлэгт хариу барих үндсэн дайчин чанар хаана байна вэ.
Хоёрдугаарт, 2012 оны сонгуульд МАХН хэрхэн оролцох юм бэ. Өнөөдрийн байр байдлыг харахад зарим нэгэн хэвлэл Засгийн газрыг унагахын тулд илт дайрсан үйл ажиллагаа явуулж байгааг анзаарч байгаа байх. МАХН хамтарсан Засгийн газраа ажиллуулж чадвал ирэх сонгуульд авах гол оноо нь болно. Ард түмэн засгийн эрхийг барьж байгаа намтай л хариуцлага тооцдог юм. Түүнээс гадна 2012 оны сонгуулийн үед нийгмийн бүтэц их өөрчлөгдөнө. Дэндүү ардчилсан залуучуудын нэг хэсэг бүлэг үүсч байна. Улмаар нийгмийн давхаргад ч их өөрчлөлт орно. Тиймээс өнөөдөр намын нэр хүндийн талаар яригдаж буй явган яриа хөөрөө тэр үед хүчтэй нөлөө үзүүлж мэднэ. Социологийн судалгаа, улстөрийн шинжлэх ухааныг шүтэж ажиллахгүй бол хар бараанаар энэ мэт яваад байж боломгүй байна. Судалгаа бүрт нухацтай хандаж, дүгнэлт хийж орчин үеийн улстөрийн намын шинжийг төлөвшүүлэх ёстой.
Д.Болд-Эрдэнэ /доктор, профессор/:
-Аливаа улстөрийн хүчний оршин тогтнох сурвалж нь өөрийн алдаа, оноог хэмжиж, түүнээсээ туршлага авах юм. Алдааг бусдаас бус өөрөөсөө олох нь хамгийн зөв жишиг. МАХН хэмээх нөлөө бүхий энэхүү намын төлөвшлөөс улстөрийн систем шалтгаалдаг нь гарцаагүй үнэн л дээ. Тиймээс МАХН бусдад үлгэрлэж чадвал нийгэм төлөвшиж, ардчиллын үнэт зүйл болох шударга ёсны үнэлэмж үлэмж нэмэгдэнэ. Орчин үеийн улстөрийн намын үүрэг олон. Гэвч энэ үүргүүдийг манай улс төрийн хүчнүүд гүйцэтгэж чадахгүй байна. Засгийн эрх авах, албан тушаалд хүрэх, бизнөс     олигархиудын бүлэглэлээ дэмжих гэх зэрэг явцуу хүрээний үүргийг л хүлээж байна. Мөрийн хөтөлбөрөө бодит үндэслэлтэй боловсруулах, нийгмийг чиглүүлэх, олон түмний сэтгэл зүйд эөрэгээр нөлөөлөх зэрэг үүргийг хангалтгүй гүйцэтгэж байна. Нийгмийн сэтгэл зүй эрх баригч намаас хөндийрчээ. Олон жил төрийн өндөр албан тушаал хашсан хүмүүс байр сууриа тавьж өгөх нь бүү хэл улам өгсөхийн төлөө зүтгэдэг болж. Ийм хүмүүсээс нийгэм залхаж байна.
Улстөрийн намууд үүнийг мэдэрч ажиллаж чадахгүй явсаар л. МАХН сонгуульд амжилтгүй оролцсон нь сонгуулийн үйл ажиллагаатай нь холбоотой. Сонгуулийн үйл ажиллагаа гэж нэр дэвшүүлэх, бүртгэх, сурталчилгаа явуулах, санал хураах, дүн гаргах гээд шат дараалалтай. МАХН нэр дэвшүүлэх үйл ажиллагаанаасаа л эхлээд алдаж эхэлсэн. Ардчилсан зарчмаар хэд хэдэн хүнийг өрсөлдүүлэх ёстой атал нэг хүнийг 100 хувийн саналаар нэр дэвшүүлсэн нь тактикийн алдаа байлаа. Мөн сонгуулийн кампанит ажлын үеэр ч нийгмийн сэтгэл зүйг мэдэрч ажиллаж чадаагүй. Нийгмийн аль хэсэг юу хүсч байна, түүнд тохирсон ямар арга хэмжээ авах вэ гэдгээ тооцоолсонгүй. Харин АН тэрхүү сэтгэл зүйг мэдэрсэн нь амжилт олоход хүчтэй нөлөөлсөн.
МАХН төлөвшиж яваа нам уу гэвэл төлөвшиж яваа улстөрийн хүчин. Гэвч дотоод ардчилал ус, агаар шиг хэрэгтэй байна. Магтаал гэдэг худлаа зүйл юм. Харин шүүмжлэл гашуун боловч тустай. Улстөрийн организмын хувьд бат оршин тогтнох хэв шинжийг агуулсан нам юм шүү дээ, МАХН. Цөөн хүний бус олон нийтийн эрх ашгийг чиг баримжаагаа болгож явах ёстой. Мөн намынхаа төв хэвлэл “Үнэн” сониноо дэмжиж ажиллах хэрэгтэй. Сонгуулийн үеэр давхар бүтэц ажилласан гэж байна. Манай намын сонгуулийн штаб юм уу эсвэл хэсэг хүмүүсийг зохион байгуулж ажиллуулаад байгаа юм уу гэдэг нь ойлгогдохгүй л байсан.
Эцэст нь нийгэмд баян, хоосны ялгаа дэндэж байна. Эх оронч сэтгэлгээ доошилж байна. Гадны нөлөө ч байна. Монгол төгрөгийг доллар дээрэлхэж ханш унаж тэр нь амьдралд нөлөөлдөг болсон. Монголын баячууд гадаад оронд харш бариулчихдаг гэдэг. Сонгуульд оролцож ялалт байгуулбал улам баяжихын төлөө явна. Харин уначихвал гадаадад бариулсан орд харш руу явчихдаг. Мөнгө, албан тушаал хүнийг эвдэж байна.
МАХН өнөөдөр ийн судлаач, эрдэмтдийг оролцуулсан дугуй ширээний ярилцага зохион байгуулж, тэдний хүч оюун ухааныг ашиглаж байгаа нь хамгийн зөв зүйтэй ажил болж байна.
Б.Даш-Ёндон /доктор, профессор/:
-МАХН олон мянган гишүүдээ төрийн албан хаагчийн харъяаллаар явуулсан.
Сонгуулийн өмнө МАХН-ын 30 мянган гишүүн намаасаа түдгэлзсэн шүү дээ. 30 мянга атугай 30 хүн л намаас гарахад их нөлөөтэй. Хариуцлага яривал хэн үүнийг хийсэн юм гэдгийг ч бодох ёстой байх.
Сөрөн хүчин сонгуулийн пиараа сайн, манайх болохоор тааруу хийгээд сонгуульд ялагдчихлаа гэвэл худлаа. Эцэс сүүлд нь МАХНын удирдлагад бурууг тохох нь бас өрөөсгөл. МАХН нэр дэвшигчээ ардчилсан төрийн  зүтгэлтэн, Ерөнхийлөгчийн албыг нэр төртэй гүйцэтгэсэн гээд цоллож, цоллож байгаад л тавьтал уначихлаа шүү дээ. Хүнээ зөв олж дэвшүүлж чадаж уу гэдгээ бодох ёстой байх. Хүнээ л зөв олохгүй бол хэчнээн сайхан хүчтэй сурталчилгаа хийгээд нэмэргүй. Хүнээ зөв олж нэр дэвшүүлэхийн тулд сонгуулийн тухай хуулийг өөрчлөх ёстой. УИХ-д МАХН олонхи байсаар байтал сонгуулийн хуулиа өөрчилж чадсангүй. Бид өөрсдөө юмаа хийж чадахгүй байна.
Орон нутагт МАХН-ын нэр хүнд тааруу байна. Боловсон хүчний бодлого гэж алга. Ах дүү, хамаатан садан, түрийвчний холбоотой хүмүүс орон нутгийн удирдлагыг дүүргэж байна. Дээшээ хараад л Улаанбаатар болохгүй байна гэцгээдэг. Хот, хөдөөгийн амьдралын төвшин эрс ялгаатай байна. Нэг кг мах авч чадахгүй хүн байхад 10 кг махаа барахгүй үмхийрүүлээд хаячихаж байгаа айл ч байна. Амьдралын төвшин, мэдээллийн хүртээмж зэргээрээ ялгаатай орчинд сонгуулийг удирдаад гарах үр дүнг зэрэгцүүлэн нэгнээ буруутгаж болохгүй. Одоо намын нэрийг солих тухай ярьж байна. Хэчнээн нэрээ сольсон ч цаад мөн чанар нь хэвээрээ л байна биз дээ. Бид оролдох юмаараа л оролдъё. Бид сонгуульд ялагдчихаад түүхийн тавцангаас арчигдах хэмжээнд хүрчихлээ гэж ойлгож болохгүй шүү дээ. Нийгмийн масс бүрт хүрч нэр хүндээ л өсгөх тухай ярина уу гэхээс гутарч гуниад байх асуудал биш ээ. МАХН-ын сүүлийн 20 жилийн түүхэнд ул суурьтай судалгаа хийж бодит байдалд дүгнэлт өгөх ёстой.
Ю.Атар /МУБИС-ийн тэнхимийн эрхлэгч/:
-Манайх шиг буурай улс орон Америк маягийн өртөг зардалтай сонгуулиас татгалзах ёстой. Энэ сонгуульд өрсөлдөгчдийг харахад хэн нь хэнээсээ давуурхаад байхааргүй байсан авч, хүмүүсийн сэтгэл зүйд хүчтэй нөлөөлсөн нь амжилт оллоо. МАХН-аас нэр дэвшигч иргэдтэй хийсэн уулзалтуудаас их санал алдсан гэж бодож байна. Нийгмийн өргөн хэсгийг хамарч зохион байгуулсан боловч төдийлөн амжилт олсонгүй. Мөн ач холбогдол ч өгөөгүй. Тухайлбал, нэр дэвшигч их, дээд сургуулийн багш нартай уулзахдаа хаа байсан баруун хязгаарын иргэдэд ярьсан енөөх зүйлээ л давтаж байсан. Мөн нэр дэвшигч зан үйлийн өөрчлөлтийг харгалзаж үзэж чадсангүй. Монгол Улс өрнийн соёлын загвар бүхий суурьшмал амьдралд шилжээд нэгэн зууныг үдэж буй ч амьдралын хэв маяг, олон нийтийн үнэлэмж хандлагад уламжлалт байдал давамгай хэвээр байгаа шүү дээ.
Хүмүүсийн 20 хувь нь улс орны байдал, улстөрийн бодлого хамаагүй гэж үздэг, сонгуульд оролцохыг чухалчилдаггүй байна. Мөн орлого багатай иргэд, залуучууд өнөегийн тогтолцоонд тун сэтгэл дундуур явж байна. Гутранги үзэлтнүүд хотын иргэдийн дунд хамгийн өндөр буюу 34 хувийг эзэлдэг гэсэн судалгаа бий. Социологийн иймэрхүү судалгааг нэр дэвшигчид анхаарч үзэлгүй, зөвхөн өөрийн рейтингээ харж байх жишээтэй. Намын оюунлаг сэтгэлгээ алдагдаж байна гэдэг үнэн. Дараагийн нэг асуудал бол сэтгүүлчдийн ёс зүйн асуудал, мэдээллийн тэнцвэргүй байдал нөлөөлж байна. Улстөрийн намыг тогтвортой дэмжигчид буурах болсноор санал өгөхдөө нэгээс нөгөөд хувирдаг “ховдог” сонгогчид бий болсон. Иймээс хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл сонгогчдын сэтгэл санаанд хүчтэй нөлөө үзүүлэх болсон. Энэчлэн олон хүчин зүйлийн нөлөөг мэдэрч ажиллаагүйгээс ялагдалд хүрэх шалтгаануудыг төвлөрүүлсэн болов уу.
Ч.Жаргалсайхан /Удирдах зөвлөлийн гишүүн/:
-Өнгөрсөн долдугаар сарын 1-ний үйл явдлыг судалгаанд оролцсон хүмүүсийн 57 хувь нь эсэргүүцэж буруушаасан. Гэтэл зарим хүмүүс 1911, 1921, 1990 оны хувьсгалтай эн зэрэгцүүлж улстөрийн ач холбогдол өгч байна шүү дээ. Одоо шоронд байгаа бүх хүнийг суллах тухай ярьж байна. Чухам энд хариуцлага, шударга ёс алдагдаж нийгмийн сэтгэл зүйд сөргөөр нөлөөлөх үйл явдал өрнөж болзошгүй. Нөгөө талаар зарим нэг нь долдугаар сарын 1ний үйл явдлыг өс хонзонгоо тайлах байдлаар ашиглаж байгааг ч үгүйсгэхгүй. МАХН гар хумхиж суумааргүй байна. Үгээ ч хэлэх ёстой. МАХН сонгуульд зөв хүнээ олж дэвшүүлэхийн тулд эхлээд Улстөрийн намуудын тухай      хуульд      зайлшгүй өөрчлөлт оруулах хэрэгтэй. Даш-Ёндон гуай хүнээ зөв олж нэр дэвшүүлээгүйгээс болж асуудал үүссэнийг хэлсэн. МАХН сүүлийн 20 жилийн үйл ажиллагаандаа үнэлэлт дүгнэлт өгөх хэрэгтэй байна. Ардчиллын 20 жил гэж АН ярьж байна. Тэгвэл энэ 20 жилд ардчиллын төлөө хийсэн бүтээснээ АН-аас илүүрхэж ярих ёстой.
У.Хүрэлсүх /МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга/:
-Энэ удаагийн дугуй ширээний ярилцлагаар дараа дараагийн ажил төрөлд дэм болохоор зүйлүүдийг ярилцаж хэлэлцлээ. МАХН-ын ахмад үеийн удирдлагууд үнэтэй санал зөвлөмжөө хүргэж байна. Энэ удаагийн ярилцлагаар зогсохгүй дараа нь энэ сэдвээр хэдэнтээ ярилцаж хэлэлцэнэ. Өнгөрсөн их хурлын баримт бичгүүдийг хэрэгжүүлэхийн тулд удахгүй бид ажлын төлөвлөгөө боловсруулж зорилгоо дэвшүүлж тавина. Миний бие хүндхэн үед намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалд томилогдсон. Төрийн албаны тухай хуулийн дагуу 32 мянган гишүүн намаасаа түдгэлзэж зохион байгуулалтын томоохон өөрчлөлтийг хийж хэрэгжүүлж байна. Залуу үе ахмадын хэлхээ холбоог бэхжүүлэхэд ямагт анхааран ажиллаж, ахмадуудынхаа оюун ухааны охь манлай болсон үг сургаалийг өнөөдөр ч сонслоо, цаашид ч сонсож явна. Манай намын талаархи ярилцлагад хүрэлцэн ирж чин сэтгэлээсээ ярилцсан өөр намын гишүүдэд ч баярлаж байна. Намын бүтцийн нэг хэсэг болсон жигүүрийн үйл ажиллагааг дэмжиж намын шинэчлэлийг бодитой хэрэгжүүлэхийн тулд хамтран ажиллах ёстой. Мөн намынхаа гадаад харилцааг хөгжүүлэхэд олон ажил хийхээр төлөвлөж байна. Тухайлбал, АНУ-ын эрх баригч нам болон Фредрих Эбертийн сан зэрэг гадны улстөрийн болон төрийн бус байгууллагуудтай хамтран ажиллаж, тэдний дэвшилтэт үзэл санааг өөрийн намын үйл ажиллагаандаа шингээн ажиллана гэж төлөвлөж байна. Дугуй ширээний ярилцлагад оролцсон бүх хүнд талархал илэрхийлж чин сэтгэлээсээ үзэл бодлоо хуваалцсан та бүхэндээ баярлалаа.
Тэмдэглэсэн Д.БАТЗАЯА