Сайн ноён хаан Намнансүрэн, Да лам Цэрэнчимэд, Чин ван Ханддорж, Тогтох гүн, Чин ван Лувсанцэвээн, Жалханз хутагт Дамдинбазар, сахалт лам Бөхбаян, Түшээт хан Дашням, Засагт хан Сономравдан, Сүхбаатар, Данзан, Бодоо, Баваасан, Сангийн яамны сайд Чагдаржав ван, Цэргийн яамны сайд Гомбосүрэн ван, Цэргийн яамны дэд сайд Бинт ван Гончигсүрэн, Дотоод яамны дэд сайд Равдан гүн, Сангийн яамны дэд сайд Ванчигравдан, дэд сайд Цэдэнсодном ван, Ерөнхийлөн захирах яамны дэд сайд Дэмчигсүрэн, Дотоод яамны дэд сайд бэйл Цэрэнням, Хятад иргэдийг хянах хэлтсийн түшмэл Лувсанцэрэн, занги Шагдарсүрэн… 
 
Энэ нэрүүдийг юу нэгтгэнэ вэ? Балингийн Цэрэндорж, Шанзав Бадамдорж, Богд гэгээн гэх гурвалын дарангуйлалд эс нийцэн хорлогдож, амь эрсэдсэн байж магадгүй эмгэнэлт хувь заяа нэгтгэж байна. 
 
Энэ гурав хилийн чанадаас “эх орноосоо урван тэрсэлж салан тусгаарлагчдад” оноосон эчнээ цаазын ялыг гүйцэтгэн биелүүлээд байсан юм уу гэлтэй ч санагддаг. Халхын гурван ханыг хороогоод, Сэцэн хан Навааннэрэнг амьд үлдээсэн байдаг. Яагаад тэр вэ? Навааннэрэн Хятадад талтай нэгэн агаад, “автономитыг” устгах үйлсэд идэвх санаачлагатай зүтгэсэн байх юм. 
 
Түшээт хан Дашням өөрийгөө хаан болох ёстой гэдэг байсан. “Би энэ түвд Жавзундамбыг бодвол их Чингисийн удам. Халхын хангуудын ч ахмад нь (ахлах нь. зох.)” гэж байж. Түүнийг хаан болгохыг 1911 оны хувьсгалын нэг гол удирдагч Да лам Цэрэнчимэд дэмжиж байжээ. Харин сайн ноён хан Намнансүрэн “Богд Жавзундамба бол эзэн Чингисийн удам, Өндөр гэгээний хувилгаан” гэж хэлэн, мэтгэлцээнийг тасалж байж.
 
Шашинжсан Монголын нөхцөл байдалд VIII Богдын нэр нөлөөг ашиглах нь зүйтэй гэж тэр үзэж байв. Хожим Түшээт ханыг Богд хаан уриад, ирэх замд нь хөнөөлгөжээ. “Его зовут Сухэ-Батор” кинон дээр Богдын оточ жанжин Сүхбаатарыг хорлож байгаагаар дүрслэгддэг. Үнэхээр ч тэр хардагдах үндэстэй агаад, Сүхбаатарыг эмчилж байсан юм. Сүхбаатар, Янжмаа хоёр зэрэг өвдөж, Янжмаа 3-4 сар асаргаанд байсан болно.
 
Богдынхон большевикуудад Тогтох гүнийг “цагаан намынхныг дэмждэг дээрэмчин этгээд” хэмээн ойлгуулж байжээ. Тогтох гүн Барон жанжинд туслах гэж Манзушир хутагт, Жалханз хутагт зэрэг хүмүүсээс их хэмжээний мөнгө зээлж авсан, эргүүлж өгөхгүй байгаа, зээл авахдаа барьцаанд үлдээсэн алтыг нь Лувсанцэвээн “хойч өдөр би даана” хэмээн авч Тогтох гүнд буцааж өгсөн гэхчлэн элдэв яриа түгээж байжээ. Биднийг хохиролгүй болгоно уу хэмээн Тогтох гүн рүү дахин дахин зайсан Баваасанг явуулахад гүн уурсаж “муу хулгай та нар юу ярина вэ, би гамингийн юмыг л авч Баронд өгсөн” гэж байжээ. Үүний дараа Богдынхон “Тогтох гүн гаминг дээрэмдэж, Баронд тусалсан гэмтэй” гэж байж.
 
Нэр хүндтэй эх оронч, Шүүх яамны дэд сайд энэ хүнийг шууд барьж хорьчихолгүй, “ЗГ-аас тань руу тогооч явууллаа” гээд Сү Ши Ян гэдэг тагнуулыг илгээжээ. Тэр нь Тогтох гүнийд тагнах ажил хийж, мэдээлэл цуглуулж, их шан авчээ. “Цэвээн тэргүүн, Тогтох тайж нарын” гэх зохиомол хэрэг үүсгэн тэднийг баривчилжээ. 
 
“7-р сарын 11-нд тэднийг хороосон, тиймээс наадам хийх нь буруу, Тогтох, Лувсанцэвээн зэрэг 100 эх орончийг бүрэлгэснийг баясан тэмдэглэж буй хэрэг” гээд л суртал ухуулгачид баясан тэмдэглээд байгаа. Тогтох гүн 7-р сарын 11-нд сайд болсон юм шүү. Харин 1922 онд цаазлагдсан байна. Наадмыг болиулна гэж улайрагч дарга сайд нар оронд нь еэвэн баяр тэмдэглүүлэх гэхийг үгүйсгэх газаргүй.
 
Дашрамд, Г.Лувсанцэвээн хятадын хар цэргээс эх орноо чөлөөлөх үйлсэд их үүрэг гүйцэтгэсэн, мартагдсан баатар хүн билээ. 1920 оны өвөл Бароны цэргийг угтаж, Хүрээг чөлөөлөх төлөвлөгөөг хэлэлцэн зөвшилцсөн. Бароны монгол цэргийн жанжин болж, Цэвээн тэргүүн гэх нэрээр алдаршсан. Манзушир хутагт Цэрэндоржийн ЗГ-т сангийн сайд байсан. Ийм л сайхан хүмүүсийг эрээ цээргүй, ичгүүр сонжуургүй хорлож байж дээ. 
 
Хятадын ноёрхлын үед үүссэн нэгэн нууц байгууллагын үйлдсэн “Гадаад Монголын автономит ба амгалан байдлыг тусгах бичиг”-т “Хятадаас нууцаар цалин авах… өөдөлшгүй муу зальхай баньд, эрлийз нар Халхын сайн тэргүүлэгчдийг алж барав”, “Манай төрсөн туйлын сайхан орон хятад эрлийзийн хорлолоор цөөдөн барагдах шахжээ” гэж гүнээ харуусан бичсэн байдаг. 
 
Монголчуудыг ийнхүү алж барах хэрнээ, хятадуудыг хорт гурвал урьж залан ирүүлж, “автономи” нэртэй тусгаар тогтнолыг устгуулсан байдаг. Тэр үеийн Хятадын ерөнхийлөгч Дуань Ци Жуй монгол ноёдын хүсэлтээр Монголд цэрэг оруулж буйгаа мэдэгдэж байжээ. 
 
“Хорчины дээрэмчин бөгөөд Буриад самуун намаас орон нутаг юугаа хамгаалуулмуй хэмээн хятад цэргийг авч ирсэн эрлийз нар” гэж дээрх “Гадаад Монголын автономи ба амгалан байдлыг тусгах бичиг”-т тодорхойлсон байдаг. Манай дунд сургуулийн сурах бичигт ч, “Орос улсад хөрөнгө тэгшлэх нам байгуулж байх бөгөөд түүний аюулаас сэргийлэхийн тулд” Хятадаас тусламж гуйсан гэжээ.
 
Эл сурах бичигт Сю Шю Жаны зураг их л тод томруунаар тавигдсан бол эрх чөлөөний томоохон зүтгэлтнүүдийн маань зураг эсвэл жижиг орсон, эсвэл бүр байхгүй. Тэрхүү зургийн дор байсан “Генерал Сю Шю Жан” гэх тайлбар удалгүй “Большевизмын аюулаас Монголыг хамгаалагч баатар Сю Шю Жан” болж солигдохыг хэн байг гэх вэ. Тэгчих гээд л байгаа шүү, суртал ухуулгачид маань. 
 
Түүхийг 180 хэм гуйвуулж буруу бүхнийг хойд хөрш рүү бухаж, урд хөршийн буруу бүхнийг цайруулан цагаатгаж ирсэн билээ, дарга даамлууд маань. Хорт гурвын харийн захиалгаар хорлосон хүн бүрийг Э.Ринчино л Коминтерний захиалгаар алсан гэж гүжирдсэн. Сүхбаатарыг өнөөдөр эх орноосоо урвасан, эх орноо Оросод худалдсан гэж яг л харь номын дагуу буруутгаж байна. 
 
Монголын буриадууд Улаанбаатарт чуулахад Ринчино: “Бид Коминтерний бодлогоор бүх монгол үндэстнийг нэгтгэх ажлыг хийх хэрэгтэй” гэжээ. Коминтернд тэр хэрхэн ханддаг байсан нь үүнээс харагдаж байна (Тэр чуулганд Сүхбаатар: “Одоо аваас ардын эрхтэй засгийг байгуулж, бүх монгол овогтныг нэгтгэхийг гол зорилго болгосон” гэж. Гол зорилго шүү). 
 
Яагаад нам засаг маань эх орончдыг жигшүүлэх, урвагчид алуурчдыг шүтүүлэх ажил хийгээд байна вэ? Өөрсдийгөө шүтүүлэхийн тулд, бас түүхийг давтагдуулахын тулд.
 
Ч.Мөнхбаяр