I. Хазаруудыг хялайж болно гэж үү?
 
Уржнан “Stop Killing Hazaras!” хэвлэлийн хурлыг хамтран зүтгэгч нөхөдтэйгөө зохион байгуулсан чинь коммент-дайралтчин гэх хүмүүсийн давшилтад өртсөн билээ. “Өөрсдийгөө яая гэж байж”, “түүгээр байсан гайг үүгээр дуудав”, “20 сая хүн авчрах гэж байна”, “хазарууд монгол гэх баталгаа байхгүй”, “аймаар ядуу, бичиг үсэггүй”, “баялгийн сургаар ирэх гэлээ”, “террористууд орж ирнэ”, “хар тамхи, зэвсгийн наймаа хийнэ”, “шашин хоорондын дайн гарна”, “Хятад Орос хоёр хөршийн дургүйг хүргэнэ”, юу юу гэнэ вэ.
Өөрсдийгөө өөд нь татахыг бодохгүй байж, “яая гэж байж” гээд л хойш суугаад, аливаад арчаагүй хандаад байж болохгүй юм. Мэдээж хэн ч 20 сая хүн авчрах гээгүй, боломж ч үгүй, үндэслэл ч үгүй, Монголд олноор ирэх гээд, ирүүлэх гээд байгаа зүйл огт байхгүй. Хазарууд дунд баян, боловсролтой улс бишгүй бөгөөд, тэдний дундаас харин Монголыг сонирхоод, харин ядуу нь юун Монголд ирэхтэй манатай л байдаг юм билээ.
Монголын баялгийн сургийг ч сонсож мэдээд байгаа зүйл үгүй, өөрсдөө асар их байгалийн баялагтай л ард түмэн. Терроризмтой холбогддоггүй, терроризмыг эсэргүүцдэг үндэсний онцлог тэнд байна. Хар тамхи, зэвсгийн наймаа, шашны хийрхэлд ч автдаггүй, бидэнтэй л тал бүрээр төстэй зон олон доо. Хазартай нөхөрлөлөө гээд Хятад, Орос хоёр дургүйцэх зүйлгүй бөгөөд тэд хазаруудад найрамдал нөхөрлөлийн байр сууринаас ханддаг, тэгээд ч Монгол улс харин тэд дургүйцэхээр олон улс түмэнтэй нөхөрлөөд болоод л ирсэн шүү дээ. 
Манай улсад гадаадын ажиллах хүч, цагаачид түм түмээрээ орж ирж, тэдэнд бүр сум тасалж өгөөд л байх юм. Тэгвэл яагаад ахан дүү хазарчуудыг Монголд ажиллуулж амьдруулж болдоггүй юм бэ? Харийнхан Монголын хуулийг зүсэн зүйлээр зөрчиж, монголчуудыг дарлаж, доромжилж, амь насыг нь ч хөнөөж, олон хурц асуудлыг үүсгэж, залуус “Гадныхныг цэгцэлье!” хэмээн түрхрэн тэмцэх гэж буй. Тэгвэл монгол туургатан ахан дүүс тийм асуудал үүсгэхгүй бөгөөд, тэднийг ирүүлэх нь гадныхныг цэгцлэх нэг гол арга зам. Хорин хүн ирж ажиллаж амьдрах нь ч тодорхойгүй байхад, 20 саяыг авчрах гэлээ гэж дайрч давшлагсад эх орныхоо төлөө зовнигсод, тэмцэгсэд мөн үү, эсвэл хазаруудтай л тэмцэлдэгчид үү? Монгол улс үндэстнийхээ төлөө санаж бодож, оролдож хийж явах нь хууль зөрчсөн хэрэг биш байлтай. Гэм зэмгүй хүмүүс рүү дайрч доромжлох нь харин хууль ёсны хэрэг биш байлгүй.
Хазарчууд өөрсдийгөө хэдэн мянган жилийн өмнө өнөөгийн Афганистаны нутагт суурьшсан эртний монгол аймгийнхан гэж үзэх нь буй бөгөөд, үнэний хувьтай ч санагддаг. Монгол туургатны өмнөд хязгаар байсан энэ нутагт хойд зүгээс өвөг монгол, монгол аймгийнхан олонтаа очиж суурьшиж байсан нь тохиолдлын хэрэг гэж үү?
Одоогийн Афганистаны нутгийн эзэн байсан, Хазара Жат гэх түүхэн нэрийн дор зуун зууныг элээн суусан тэд Их Монголчуудын (Могул) гүрнийг байгуулах бадраахад чамгүй үүрэг гүйцэтгэж явсан гэдэг. Тэд перс хэл соёлын нөлөөнд автсан нь нэн хачирхалтай явдал бус агаад, дундад зууны байлдан дагуулагч монголчууд олноор перс хэл соёлд орж байсныг санацгаая. Перс монголчууд гэж ч хэлж болох тэднийг нэгэн судлаач маань эцэг талаасаа монгол гэж тодорхойлсон байдаг.
Хазарын ард түмнийг төлөвшүүлсэн гол хүчин зүйл юу вэ? Монголчууд юм. Төв азийн өмнөд монголоидууд энд маш эрт цагаас амьдарч байсан байж болохыг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ хазаруудыг ард түмэн болгон төлөвшүүлсэн гол хүчин зүйл, тэнхлэг нь монголчууд. Тийм ч учраас олон хазар хүнд өөрсдийгөө монгол гэх бат бөх ухамсар бий болж шүү дээ.
Нэг монгол хүн бичжээ: Өрнөдийн оронд хөлөө олохгүй явахдаа, арга ядаад хазаруудаас тусламж хүсжээ. Цаадуул нь тусалж, наад зах нь орогнох газар олж өгсөн аж. Гэтэл тэр хазаруудын тусламжийг голж чамлаж, өөлж өөнтөглөн, хазаруудыг муучилж, дайсагнагчдын эгнээнд орсон байгаа юм. Ийм байж болох уу? Бид бие биедээ боломжоороо харилцан туслалцаж л явах ёстой.
 
II. Хазар дүрвэгчдийг Науру улсад төвлөрүүлнэ
 
Афганистаны дэд ерөнхийлөгч асан, хазарын зэвсэгт тэмцлийн нэгэн баатар, үндэсний лидерүүдийн нэг Мохаммад Мохакик гэж хүн бий. Тэрбээр туслахаараа дамжуулан бидэнтэй холбоо тогтоож, улмаар Кабулд зочлохыг урьсан нь 2012 он. Багаа бүрдүүлээд, маршрутаа гаргаад, зардлын тооцоогоо илгээгээд байж байтал Афганистанд цуврал террорист акт гарч, улмаар аялал маань тодорхойгүй хугацаагаар хойшилсон билээ. Монгол улсын ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж ч үүнээс болж, Афганистанд айлчлах байснаа больж, Кыргызстанаас жолоогоо эргүүлж байсаан.
Тэр дэлбэрэлтүүд хазарчуудын эсрэг байв. Нэг халдлага нь тэр үеийн Афганистаны дэд ерөнхийлөгч, мөн Мохакикийн адил баатар Халилигийн эсрэг үйлдэгдсэн болой. Хазаруудын эсрэг хийж байсан алан хядах ажиллагаануудыг тоочин танилцуулах гэснээ болив. Уртаас урт жагсаалт болно. Сүүлийн 15 жилд хазаруудын эсрэг 130 гаруй террорист халдлага гарч, 1000 гаруй хүн алагдаж, 2500 гаруй хүн шархдаж, гэмтэж, эрэмдэг зэрэмдэг болсныг дурдъя. Энд талибануудын их хядлагын тоо ороогүй шүү.
Энэ мэт их зовлон зүдгүүрт өртөж ирсэн хазарчууд боломж л олдвол Монголын төрд ханддаг ч, туслах байтугай, бараг эсэргүүцэн ажилладаг байсан нь харамсалтай. 2001.12.6-нд тэдний зүгээс илгээсэн анхны албан бичгийг төр удтал нуун дарагдуулсан нь яг 10 жилийн дараа л тодорхой болж байсан. 
Хазар ахан дүүсийг өмгөөлсөн Монгол дахь анхны акци (2011.10.1) даян дэлхийн хазаруудын сэтгэлийн утсыг хөндөж байж билээ. Фейсбүкэд тавьсан мэдээлэл зуу зуун шейр, коммент, лайк дагуулсан. Олон ч талархал ерөөл, сэтгэлийн үгс бидэн рүү хөвөрсөн дөө. Тэр хэвлэлийн хурал дээр, 10 жил нуун дарагдуулсан дээрх явдлыг дурдаж байсан.
Нэгэн хазар хүн бичсэн захидалдаа: “Хазарууд монголчууд бид нэгэн цустай. Энэ цус бол жаргал ч мөн, зовлон ч мөн. Түүх биднийг хуваасан ч, хазарууд Чингис хаанаараа бахархдаг, харанхуйд Чингис хаан биднийг гэрэлтүүлдэг, энэ гэрэлд салж хагацсан ахан дүүс бие биенээ таньж, ойртон золгох болно. Афганистан, Пакистанд бараг өдөр бүр бидний эсрэг террорист халдлага болж байгаа ч, дэлхийн улсуудын ЗГ-ууд ч, олон улсын байгууллагууд ч таг дүлий. Монгол ахан дүүс маань бидний зовлонг ойлгож, шархыг анагааж байна. Та бүхэн минь бидний гашуун зовлон, гаслант амьдралыг дэлхий нийтэд ойлгуулаарай, хүргээрэй, бидэнд авралыг дөтлүүлээрэй!” гэсэн байв.
Өнөөдөр дэлхий даяар хазарчууд болон монголчууд ахан дүү бололцож байгаа агаад, Монголд л тийм биш байна. Пакистаны Балочистаны сайд асан Мухаммади гэдэг хүн “Хазарчууд монголчуудын арьстны адил төстэй байдал, хамаарал” гэсэн ЭШБага хурал зохион байгуулсан байсан.
Монголчууд 3 хазар оюутны зардлыг нь даан сургаж буй билээ. Үүнд 52 мянган доллар шаардлагатай юмсанж. Хандиваар 16 мянган доллар цугласны 7680-ыг нь английн “Монгол ралли” аяллынхан (монголчуудад тусламж үзүүлдгийнхээ төлөө манай ухвар мөчид хэвлэлийнхэн, хүмүүст маш их хараан зүхэгдэж ирсэн), бусдыг нь 72 хувь хүн, ААН, ТББ бүрдүүлсэн юм билээ. Төрөөс 17,800 доллартай дүйх янз бүрийн тусламж үзүүлсэн ч, 52 мянгад хүрэх мөнгө цуглаагүй л байна. Солонгосын нэг ТББ 20 гаруй хазара оюутан авчраад Монголд сургаж байгаа бөгөөд, үүнийхээ төлөө их төлөв муу л үг дуулж ирэв.
“Mongolia: Afghanistan’s Minority Hazara Students Find Peace in UB” хэмээх, Eurasianet.org-ийн сурвалжлагыг үзэж байсан. Тэнд Анвар Салар (Дай Мирдад, Майдан Вардак) Насим Сахел (Бамиян), Нуржахан Назара (Шаристан, Дай Күнди), Хуссайн Бигзад (Дай Мирдад, Майдан Вардак), Разия Хоссейни (Бамиян), Сажжад (Мазара-и-Шариф), Захра Бахш (Бамиян), Мегдад Салехи (Бэсүд, Майдан Вардак) нарын оюутнууд үгүүлж байв.
Насим Сахел: “Афганистанд хазаруудыг Чингисийн дээрэмчин цэргээс гаралтай гэж хялайдаг. Талибууд хазаруудыг алж хядаж, паштун олонхтой газарруу хүчээр нүүлгэн аваачиж, боолчлуулж уусгаж байсан”,
Захра Бахш: “Хэлний бэрхшээл их байдаг. Монгол үгийг англи руу, англиас перс рүү тольдож байж ойлгох нь цөөнгүй. Гэхдээ энд тайван амгалан, тун сайхан байна. Афганистан хэзээ ч аврагдашгүйгээр хараагдсан орон мэт санагддаг”,
Мегдад Салехи: “Хазарчууд Монголд ямагт итгэл найдлага тавьж ирсэн. Улс маань биднийг хавчиж, боолчилж байхад энд “манай хүн шүү, та нар” гэж хэлж байна, өөрийн хүн шиг хандаж байна, ийм улс байна гэдэг юутай сайхан бэ. Улаанбаатарт байгаа хазар оюутнууд ирээдүйнхээ талаар маш бүдэг бүрхэг төсөөлөлтэй байна. Шинээр буудлага, дэлбэрэлт болсон гэх мэдээг сонсох бүр айж гайхан, юу руу бид буцаж очих гэж байна вэ гэж боддог” гэх зэргээр ярьжээ. Зарим оюутан Монголын иргэн болох хүсэлтээ илэрхийлээд байна. 
Дай Күнди мужийн төв Нили, Бамиян мужийн адил нэрт төвийн захиргаа Улаанбаатартай ах дүү хот болох хүсэлтээ илэрхийлсэн. Энэ хоёр хазар мужийн захирагч нь хүн арддаа эхийн сэтгэлээр ханддаг эмэгтэй хүмүүс байдаг. Саяхан Афганистанаас 5 хүүхэдтэй, бэлэвсэн хазар эмэгтэй бид ер нь яаж амьдрах вэ, авраач туслаач гэж бидэнд хандан бичиж л байсан. Найрамдал нөхөрлөлийг бэхжүүлэх гэсэн хазар нөхөд ирэн очин хөвөрсөөр. Пакистаны агаарын цэргийн маршалл асан Шарбат Али Чангэзи ирэх гэж байна.
Хазаруудыг харж үзэхгүй байж, Хойд Солонгосын дүрвэгчдийг оруулж ирэх гэж манай төр их хүчин чармайлт гаргаж ирсэн гэхэд нэг хүн “Хойд Солонгосын дүрвэгчдийг ад үзэх хэрэггүй байх. Авчрахад юу нь буруудах билээ” гэж коммент бичиж, хэд хэдэн хүн дэмжсэн байсан. Тэгвэл монгол цустай зүстэй гэж адлагдаж байгаа хазаруудад бид яагаад хүмүүнлиг, энэрэнгүй хандаж болохгүй байх билээ. Богд хаант Монгол улсын үед бол ч тэднийг ир ээ л гэх байсан байх. Сэтгэлгээний ялгаа гэж…
ГИХАЭГ-ын урьдын дарга Д.Мөрөн “Монгол улсад 14058 цагаач байж болно. 2076 байгаа. Он гарсаар нэг ч хүнд цагаачийн эрх өгөөгүй” гэж оны дундуур нэгэнтээ ярьж байсан. Цагаачийн эрхийг юуны өмнө монгол туургатан хүмүүс хүсдэг агаад, олон жил хөөцөлдөөд авч чадаагүй өчнөөн л хүн байдаг. Тэдэнд өгч болдоггүй л юм байх даа, 1-рт. Цагаачийн эрх авсан монгол туургатан хүнийг үүнийг бичигч бээр бараг мэдэхгүй юм, юун 2076 цагаач вэ, 2-рт. Үүний зэрэгцээ, монгол туургатан бус хүмүүсийн хувьд сонин процесс явагдаж байна. Нэг барилга дээр ажиллаж байсан 60 хятад ажилчны 15 нь бичиг баримтын зөрчилтэй байгаа нь илэрчээ. Ингээд албадан гаргах гэтэл бүгд зөрчилгүй бичиг баримттай болсон байж. Ганди сайдад сурвалжлагч: “Монгол туургатан ажиллах хүч авчирч болдоггүй юм уу” гэхэд “Тэгвэл хүний эрх зөрчсөн болно шүү дээ” гэж байв. Монгол төрийн ажиллагаа иймэрхүү л чиг хандлагатай байж ирэв.
Британий парламентад хазаруудын асуудлыг хэлэлцсэн. Монголын парламентад хэлэлцэх байтугай, Монгол-Хазарын парламентын бүлэг байж байх ёстой юм. Мэдээж алга аа. 
Хазаруудад туслах мөнгө хөрөнгө байхгүй л гэх биз, гэхдээ ядаж Монголд амьдрах зөвшөөрөл олгочихож байгаач ээ, ядаж 14 хоног урьсан уриулсныг нь Аль-Кайда байгаа юм шиг шалгах зэргээр олон чирэгдэл учруулалгүй визийг нь олгочихож байгаач ээ гэмээр.
Кабулд Монголын консулын газрыг байгуулах болсон нь яамай даа. Хазаруудын хүсэлт үүнд нөлөөлсөн байж болох юм, гэхдээ 12 жилийн дараа шийдвэр гарлаа, харин хэзээ байгуулахыг заагаагүй болохоор ахин 12 жил ч хүлээгдэж мэднэ. 
Хэсэг нөхөд Монгол-Хазарын найрамдлын нийгэмлэг байгуулна гэж явна.
Австрали олон хазар дүрвэгчээ яахаа мэдэхээ болиод янз бүрийн арга сүвэгчилж буй бөгөөд нэг нь Науру арал дээр төвлөрүүлэх төсөл. Хэдхэн мянган хүн амтай, алгын чинээ нутаг дэвсгэртэй энэ арал улс хариуцлагагүй уул уурхайн балгаар экологийн сүйрэлд нэрвэгдсэн. Австрали улсад бүхэл бүтэн улсаараа нүүж ирнэ ч гэх шиг сонин юм яригдаад байдаг. Гэтэл…
 
III. 13 сая хазарчуудын аль нь бидэнд ойр вэ?
 
Дэлхий даяар 5-8 сая хазара хүн байна гэдэг ч, хазарачууд өөрсдийгөө 13 сая ч гэдэг. Энэ 5-13 сая хүн цөм Монгол улсад нүүж ирэх гэж байгаа юм байна гэж ойлгож болохгүй. “Хэрэв чингэх аваас монголчууд персийн соёлд уусан алга болно” гэх болгоомжлол ч үндэслэлтэй юм. Хазар хүмүүс биднийг персийн соёлын нөлөөнд автуулахыг хүсдэггүй ч гэсэн.
Хазарачуудад өөрсдийн хайртай эх орон нь буй. Гадаадад амьдрахаас өөр аргагүй боллоо гэхэд, түүхэн нөхцөл байдлуудаас болоод Иран, Пакистан, түрэг орчин, лал орчин, Баруунд амьдрахыг хүсэгчид олонхи.
“Бид нэг ард түмэн” гэж хэлсэн бүхэнтэй санал нийлж, хүлээн зөвшөөрөөд байж болохгүй нь ойлгомжтой. Хамгийн их тэгж хэлдэг Их Дундад улсын үзэл санаатнууд байна. Пантюрк, пантуран үзэлтнүүд байна. Япон, Солонгос байна. Төв Азийн өмнөд монголоидууд буюу Балба, Энэтхэгийн монголоид угсаатнууд байна. Балбын монголоидууд “Miss Mongol” гэх тэмцээн хүртэл байнга зохиогоод, бид монголчууд шүү л гээд байна. Индонезийн зарим ард түмний төлөөлөгчид тэгж хэлж байна. Тийм шүү гээд л толгой дохиод л байвал монгол үндэстэн дороо замхран арилах болно. Эдэн дундаас хазар, якут, татар, казах, кыргыз, кумык, хакас гээд л маргашгүй ах дүү ард түмнүүд маань буй. Тэгвэл эдэн дундаас, бүрэлдэн тогтноход нь монголчууд гол хүчин зүйл, тэнхлэг нь болж өгсөн, бидэнд хамгийн элгэн дотно ханддаг хазаруудыг л аргагүй онцлон авч үзэхээр байна. 
Би монгол гэх хазар хүн олон. Гэхдээ өөрийгөө монгол хүн гэж үзэх төвшин, мөн өөр үндэстэн гэж давхар үзэх төвшин нь янз бүр. Өмнөд монголоид цус, түрэг цус, тажик, паштун, перс цус, мэдээж хэрэг монгол цус, өөрөөр хэлбэл гарвалийн төвшин нь ч янз бүр, үүнтэй уялдаад этно ухамсар нь янз бүр бөлгөө. Тэгэхлээр, мэдээж хэрэг хазар хүн бүр Монголд очоод суучихъя гэж санахгүй нь ойлгомжтой, бид ч үүнийг нь хүндэтгэх ёстой. Нэгэн судлаач, монгол хүний мэдрэмж нь хүчтэй хазар хүн 1 сая орчим, 1/10 нь Монголд амьдарч болно гэх бодолтой, 1/10 нь Монголд суурьшин амьдрах бодот боломжтой шиг байгаа юм гэж үгүүлж байсан. Үүнийг бичигчид бол эл тоо хэт даруу гаргасан шиг санагдаж байна.
Зарим хүн “хазар хазар л гэх юм, моголуудыгаа татаж авъя” гэдэг. Тэр зөв өө, моголчууд гэж онолын хувьд 50 мянган хүн байх ёстой. “Моголчуудтай холбоо тогтоож өг” гэж бид хазаруудаас хүсдэг. Гэвч зарим нь болохгүй байна, бүтэхгүй байна гэдэг, зарим нь могол гэж байхгүй болсон байх гэдэг. Үнэхээр тэд маань алга болсон шиг билээ. Эрдэмтэн У.Тадао 1950-иад онд тэднийг хайж хайж арайхийн хэдийг олсон агаад, тэр үед л бараг алга болсон байжээ. Тэгвэл түүнээс хойш 60 жил өнгөрчээ.
Монгол үндэстний нэг ястан болох моголчууд нь 20-р зууны эхээр монгол хэлний дундад зууны хувилбараар ярилцаж байж. Харамсалтай нь моголчууд эртнээс угсаа гарваль ойролцоо, гэхдээ түрэг рүү их хэлбийлттэй чараймак (У.Тадао чахар аймаг гэсэн үг байж магадгүй гэсэн) үндэстэнтэй эв түнжин муутай байж, олонтаа дайсагналцан тулалдаж, ялагдаж доройтоод ирэхээрээ паштун нартай холбоотой болжээ. 
Ийнхүү нэгэн сүйрэл мөхлөөс аврагдсан ч, өөр сүйрэл мөхөлтэй учирчээ. Моголууд паштун нарт эрчимтэй уусаж эхэлсэн аж. Уусах тусмаа, паштун нарын дургүйцдэг монголоид царайгаа баллах гэж улам тэдэнтэй холилдон сүлэлдэж байжээ. Паштун хүнтэй л гэр бүл болохыг их нэр хүндтэйд тооцдог болжээ. Ингээд л могол хүн олдохоо байсан шиг байгаа юм. Гэхдээ бидний эрэл дуусаагүй. Могол хүнээ ч олно, Монголдоо ч урьж зална.
Харин хазаруудын тухай энэ үгүүлэлдээ тэдний этно онцлогийн талаар үргэлжлүүлэн ярья.
Өрнөдөд хазара нарыг зүгээр л шийтүүд, шиа цөөнхүүд гээд байдаг. Бүхэл бүтэн ард түмнийг ингэж үгүйсгэнэ гэдэг бохир улс төрөөс л үүдэлтэй. Гэхдээ шийт шашинтай хүн шууд автоматаар хазара гэгдэн, бүрэлдэхүүнд нь хамрагдчих явдал ч байжээ.
Хазаруудыг бид юуны өмнө ах дүү ард түмэн, үндэстэн гэвэл зүйд нийцнэ гэж бодно. Тэд өөрсдийгөө бие даасан үндэстэн, угсаатан, ард түмэн гэдэг болохоос, монголын нэг ястан гэдэггүй. Энэ статусыг нь бид хүлээн зөвшөөрч, хүндэтгэх ёстой.
Түүхэн, генетикийн, угсаатны зүйн, антропологийн, шашны гээд олон хүчин зүйлүүдийн янз бүрийн цогц нөлөөллүүд хазар үндэстэн доторх ялгамжуудыг үүсгэсэн буй. Монгол цус ихтэй нь буюу монгол хазарууд ч мэдээж хэрэг тэдэн дунд буй бөлгөө. Энэ л монгол хазар “ястныг” бид тодорхойлж, монгол туургатны бүрэлдэхүүнд багтаан авч үзэж болох юм гэж бодож байна.
Нийгмийн зүгээс гарч ирсэн болгоомжлол, шахалт, санаа бодлууд, үндэсний үзэлтнүүдтэй ярилцаж хэлэлцсэн зэрэг маань “монгол хазарууд” гэх чиг баримжааг аажмаар төлөвшүүлсэн болой. Хазар хүмүүсийг Монголд суурьшуулах нь олон талын стратегийн ач холбогдолтой. Нэгийг хэлэхэд л, ирээдүйд Монгол улсад эдийн засаг өсөхийн хэрээр ассимиляцийн аюул учруулах хөрш том ард түмэнтэй антропологийн ижилслээр ойртсоор байж болох агаад, тэгвэл ондоошилд хазарын суурьшил тусална.
Хэнийг монгол хазар гэж үзэх вэ? Энэ асуудлыг анх 2013.1.17-ны хэвлэлийн хурлаар танилцуулсан. Юуны өмнө, хамгийн их аюулд өртөх магадлалтай өндөр эрсдэлийн бүлгийнхнийг авч үзье гэх хүмүүнлиг баримжаа буй агаад, монгол төрх тод байх тусмаа л эрсдэлийн магадлал нь өндөр байгаа юм.
1. Өндөр эрсдэлийн бүлэг
2. Этноменталитет, автодетерминаци
3. Тивийн монголоид төрх
4. Соёлын монгол онцлог
5. Овог аймаг гэсэн зүйлүүдээр монгол хазар хүнийг тодорхойлж болох юм байна гэсэн тойм шалгуур өдгөө бүрэлдээд байна. Эдгээрт нэмэх хасах, цааш нарийсган тодруулах зэргээр боловсруулалт хийх шаардлагатай. Ямар нэг сөрөг нөлөө гартал дээрх зааг ялгааг эс баримтлан уугуулшуулах явдал байж болохыг ч үгүйсгэхгүй. Түүнээс гадна, тал бүрээр ахан дүүстэйгээ хамтран ажиллахад бол дээрх зүйлүүдийг баримтлах шаардлага төдийлөн үгүй юм.
 
Ч.Мөнхбаяр
ММХIII.VII.XXIV
facebook.com/moenhbayar