Эх сурвалж: “Монцамэ”

Хүйсийн тэгш эрхийн төвийн тэргүүн Г.ГАНБАЯСГАХТАЙ ярилцлаа.

-Хүйсийн тэгш эрхийн төвд хүн худалдаалах гэмт хэргийн хохирогч болсон хэчнээн хүн хандаад байна вэ?
-

Манай төв 100 хүнд туслалцаа үзүүлж эдгээрийн 50 гаруй нь хүн худалдаалах гэмт хэргийн хохирогч болох нь тогтоогдсон. Хүн худалдах гэмт хэргийг үйлдэж байгаа хэлбэрээс харахад илүү далд хэлбэрт шилжсэн. Учир нь, иргэд хүний наймааны гэмт хэрэгт ингэж өртөж байна хэмээн сэрэмжлүүлэхээр хэрэгтнүүд аргаа өөрчилж өөр хэлбэрээр хүн худалдах болжээ.
-Хууль хяналтын байгууллагаар хэчнээн хэрэг эцэслэн шийдэгдэв. Энэ талаар тоо баримт бий юу?

-Манайхаас туслалцаа авч, хуулийн байгуулагад хандсан 20 орчим хэрэг байгаа. Үүнээс шүүхээр шийдвэрлэсэн долоон хэрэг бий.

-Жилийн жилд хүн худалдах гэмт хэрэг өссөөр байна. Хохирогчид хэрхэн тусалдаг вэ?

-Бид хууль хяналтын байгууллагатай хамтарч ажилладаг. Хохирогчийг улсын хил гаалиар шалгуулж нэвтэрдэг. Мэдээллийг хүлээж авсан цагаасаа хохирогчийн байгаа газрыг тогтоох, аюулгүй байдлыг хангах, эх орондоо эргүүлэн авчрах, авчирсан хүмүүст эрүүл мэнд, сэтгэл зүй нийгмийн талын бүх дэмжлэгийг үзүүлдэг.
-Хохирогчдод цогц үйлчилгээ үзүүлдэг нь анхаарал татлаа. Ажил олгодог гэсэн үг үү?

-Насанд туршдаа манайхаас туслалцаа авч амьдарна гэж байхгүй. Тиймээс иргэдийг хэвийн амьдалд нь эргэн оруулахын тулд “Эргэн нийгэмшүүлэх хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлдэг. Энэ дагуу хүн нэг бүрт тохирсон хөтөлбөр боловсруулдаг. Хохирогчийн ар гэр, ажил төрөл, мэргэжилтэй эсэх, хууль шүүхээр асуудлаа шийдүүлэх үү, ар гэрт нь дарамт байна уу гээд бүх мэдээллийг нэгтгээд цогц туслалцаа үзүүлдэг. Тодруулбал хохирогчдод жижиг бизнес эрхлэх хоёр сая төгрөгийн туслалцаа үзүүлнэ. Гэхдээ бэлэн мөнгө өгөхгүй. Сургалтад хамруулж, мэргэжлийн байгууллагаар бизнесийн зах зээлийн судалгаа хийлгэнэ. Тэгээд төслийг нь боловсруулж ажил эрхлэх боломж олгодог. Хохирогч үйлдвэрлэл эрхэлж болно. Оёдлын цех, блок, тоосгоны үйлдвэр, шүрэн эдлэлийн газар, хүнсний дэлгүүр ажиллуулах гээд янз бүрийн ажлыг бие дааж эрхэлж байна. Эргээд мөнгөөр дутагдаж эрсдэлтэй байдалд орохгүй байх боломжоор хангахыг эрмэлздэг. Одоогийн байдлаар 20 хүнд туслалцаа үзүүлсэнээс 17 нь амжилттай явна. Энэ намар дахиад 10 айлд туслалцаа үзүүлэхээр ажиллаж байна.
-Саяхан л шинэ төрлийн гэмт хэрэг гэж байсан хүн худалдаалах хэрэг өдгөө өдөр алгасахгүй шахам гарах болж.

-Тоо бол зөвхөн илэрхийлэх нэг арга. 2007 онд 115, 2008 онд 71, 2009 онд 80 хохирогч бүртгэгдсэн гээд бууралттай байгаа. Энэ оны эхний найман сарын байдлаар 50 хохирогч байна гэхээр энэ төрлийн хэрэг байнгын хөдөлгөөнтэй нь харагдаж байна. Гэхдээ энэ бол илрүүлж чадсан хохирогчид. Үүний ард хэдэн хүн туслалцаа авч чадахгүй байгааг мэдэх аргагүй.
-Одоо хэрэглэж байгаа Эрүүгийн хуулийн 113 дахь заалтаар хүн худалдаалах гэмт хэргийг шийддэг. Энэ зүйл ангиар ногдуулж байгаа ял хэтэрхий хөнгөн гэдэгтэй санал нийлэх үү?

-Хохирогчийг хамгаалах чиглэлээр ажилладаг болохоор шүүгдэгчид   гэм буруугаа ойлгоосой гэж хүсдэг. Түүнээс биш удаан хоригдох, хурдан гарах эсэх нь хамаагүй. Гол нь хорихоос гараад хэвийн амьдралаар амьдарч байгаа хохирогчид ямар нэг дарамт үзүүлэхгүй байх чухал. Манай хууль энэ асуудлыг харж чадцаггүй. Хорихоос гарсан этгээд 20 жилийн турш хохирогч уруу ойртохгүй байх ёстой. Тэгвэл дахин ял онооно гэдэг заалт манай хуульд байхгүй. Тиймээс магадгүй таван жилийн дараа гэмт хэрэгтэн гараад ирнэ. Тер үед өнөөдөр 15 байсан хохирогч 20 нас хүрсэн байна. Ингээд дөнгөж амьдралаа эхлэх гэж яваа охинд гэмт хэрэгтэн ямар хор уршиг учруулахыг бид мэдэхгүй. Ногдуулах ялд анхаарах зүйл бий. Тухайлбал, хүн худалдаад 10 жил авсан бол таван хүнийг худалдсан хэрэгтэн 50 жилийн ял гэх мэт. Бусад улсад ийм туршлага байдаг. Өөрөөр хэлбэл чи ийм муухай хэрэг үйлдсэн шүү гэдгийг нийгэмд болон хэрэгтэнд ойлгуулах хууль хэрэгтэй байна.
-Сүүлийн үед зөвхөн охид эмэгтэйчүүд биш бага насны хүүхэд энэ хэргийн золиос болсон гэх мэдээлэл нийгэмд тараад байна. Энэ талаар судалсан болов уу?
-Хүүхэд хохирогч болсон хэд хэдэн ноцтой хэрэг гарсан. Эцэг эхчүүд, хууль хяналтын байгууллагуудад анхааруулж хэлэх зүйл байна. Энэ сард Солонгосын шашны байгууллага 9-15 насны охидыг газар үзүүлнэ гээд авч явсан байна. Хамгийн харамсалтай нь, эцэг, эхчүүд гадаадын иргэнд хүүхдээ авч явахыг зөвшөөрөөд итгэмжлэл хийж өгсөн байсан. Итгэмжлэл хийж байгаа хууль хяналтынхан, итгэмжлэл хийлгүүлж буй эцэг эх ч үр хүүхдэдээ хариуцлагагүй хандаж байгаа нь эндээс харагдаж байна. Монголд хаяггүй шашны байгууллага байвал яах вэ. Хүүхдүүд эрсдэлд орвол эцэг эхүүд юугаар ч нөхөж баршгүй хохирол болно. Найман настай охин эцэг, эхгүйгээр тэнд очоод юу үзэж, сурах юм. Тиймээс үнэ мөнгөгүй дагуулж явна гэдгийг биш хүүхдийнхээ аюулгүй байдлыг анхаараасай. Гэмт хэрэгтэй тэмцэх хамгийн сайн арга нь урьдчилан сэргийлэх юм. Үүнд нотариатийн байгууллага түлхүү анхаараасай. Гадаадын буцах хаяггүй этгээдэд итгэмжлэл хийж өгөхгүй байх эрх нотариатчид бий. Он гарсаар ийм хэрэг гурван удаа давтагдаад байгаа.
-Хүн худалдах гэмт хэрэг заавал хилийн цаана биш Монголд их гардаг. Тухайлбал саун массажны газар байх шиг?

-Үндэсний статистикийн газар, ОУ-ын хөдөлмөрийн байгууллагатай хамтарч судалгаа хийлээ. Монголд хэчнээн биеэ үнэлэгч байна, түүний хэд нь насанд хүрээгүй хүүхэд, хэд нь хохирогч гэдгийг гаргасан. Улаанбаатар 4000 гаруй биеэ үнэлэгчтэй. Үүнээс 140 орчим нь хүүхэд байна. Сэтгэл зовоох тоо. Хамгийн бага нь 13 настай хүүхэд. Гэтэл манай хуульд насанд хүрээгүй биеэ үнэлэгч гэж заасан уу гэхээс хүүхдийг конвенц бариад хүн худалдаалах гэмт хэргийн хохирогч гэж үздэггүй. Ер нь дотооддоо ч, гадаадад ч насанд хүрээгүй хүүхдийг авах сонирхол нэмэгдсэн. Гэмт хэрэгтнүүд хүүхдийг гудамжнаас хулгайлж, хуурч, дарамталж авчраад биеийг нь үнэлүүлэх болсон. Гэтэл шүүх дотоодод үйлдэгдсэн хүний наймааг Эрүүгийн хуулийн биеэ үнэлэх гээд 124-өөр, гадаадад болсон хэргийг 113-аар тасалдаг. Иймээс хуульчид гадаад, дотоод гэж ялгалгүй хүн худалдах гэмт хэрэг үйлдэгдэж байна гэдгийг ойлгох хэрэгтэй.

Д.Мягмаржаргал

Эх сурвалж: “Үнэн” сонин

Ам яриа 2: Эмэгтэйчүүд эрчүүдээс эрт хөгширдөг
Энэ нь үнэн бөгөөд эрчүүдийн арьс эмэгтэйчүүдийнхээс ялимгүй зузаан байдаг аж. Тиймээс арьсны тослог байдал болон коллагений хэмжээ их байх нь арьсыг уян зөөлөн болгодог байна. Эмэгтэйчүүдийн хувьд коллаген агуулсан нүүр цэвэрлэгч түлхүү хэрэглэн чихэрлэг багатай хүнс тэжээл хэрэглэхийг зөвлөж байна. Ерөнхийдөө эмэгтэйчүүд нүүрээ сайн арчиласнаар ижил насны эрчүүд хавь илүү залуу харагддаг билээ.
Ам яриа 3. Настай хүмүүс бүгдээрээ буурал үстэй
Таны уулзсан настай хүн болгон буурал үстэй байх албагүй. Үс цайрах нь зөвхөн наслалтаас шалтгаалдаггүй. Хүний биеийн В амин дэм, амин хүчил, зэсийн дутагдлын улмаас үс бууралтдаг байна. Энэ бүх амин дэм, эрдэс усыг эмийн сангаас худалдан авч чадна. Тиймээс бууралтахгүй байж чадна гэсэн үг. Үс бууралтах нь амин дэмийн дутагдлаас гадна тухайн хүний генээс ихээхэн шалтгаална. Зарим хүн залуугаараа ч бууралтаж байхад нөгөө хэсэг нь 60 гарсан ч хар үстэй хэвээр л байдаг.
Ам яриа 4: Хүн хөгширвөл шүд нь унадаг
Энэ бол худал яриа. Шүд унах хамгийн эхний үйл явц бол буйлны өвчнөөс үүдэлтэй. Тогтмол шүдээ угаан эмчид үзүүлэх нь шүд унахаас сэргийлэх хамгийн энгийн арга. Хэрэв буйлны өвчингүй бол жил наад зах нь нэг удаа эмчид үзүүлэх хэрэгтэй. Харин амны хөндийн өвчтэй бол зургаан сард нэг удаа эмчид үзүүлэх хэрэгтэй аж.
Ам яриа 5: Хөгшрөх тусам бие агшдаг
Энэ бол үнэн. Хүн 70 наслахад биеийн өндөр нь 5-10 см багасдаг байна. Хүний биеийн нурууны яс сууж, ясны нягтрал багассанаар бие агшдаг аж. Үүнээс сэргийлэхийн тулд биеийн тамирын дасгал хийж, ясны эд эсийг бэхжүүлэх кальци болон Д амин дэмээр баялаг хүнс тэжээл хэрэглэх хэрэгтэй.
Ам яриа 6: Бага идэх нь урт наслалтын үндэс
Энэ нь тухайн хүн хэрэглэж буй хүнснийхээ илчлэгийг багасгана гэсэн үг юм. Жингийн илүүдэлтэй хүн хэвийн жинтэй хүнээс 8-12 жилээр дутуу насалдаг гэдгийг яриатай зарим мэргэжилтэн санал нийлдэггүй. Илчлэгээ багасгах нь хүний биеийн ялгаруулдаг инсулинийг бараг дөрөвний нэгээр бууруулснаар хөгшрөлтийг түргэсгэдэг байна. Эмч нарын зөвлөснөөр хүний өдөр тутмын хоол хүнс 1500-1800 илчлэгтэй байх ёстой аж.
Ам яриа 7: Стресс буюу сэтгэл зүйн тогтворгүй байдал нас барах эрсдэлийг нэмдэг
Энэ бол мэдээж хэрэг үнэн. Сэтгэл зүйн тогтворгүй байдал хүний биеийн дархлааг багасган хөгшрөлтийг түргэсгэдэг байна. Тиймээс хэцүү зүйлээ дотроо хадгалаад байлгүй бусадтай зовлон жаргалаа хуваалцан бухимдлаа тэр дор нь тайлж байхыг зөвлөжээ. Үргэлж бүтэхгүй зүйл бодож байхаас аль болох зайлсхийн тархиа амраан хөгжилдөж байх хэрэгтэй.
Ам яриа 8: Хөгширснөөр биеийн хөдөлгөөн идэвхгүй болдог
Мэдээж хэрэг олон янзын сэтгэлийн дарамт, орчны таагүй нөлөө нь тухайн хүний хөгшрөлтөд гол нөлөө үзүүлдэг. Тиймээс үргэлж эмчийн үзлэгт орж, заавал өвдсөн үедээ эмнэлгийн хаалга татдаг муу зуршлаа орхих хэрэгтэй. Түүнчлэн зөв хооллохыг илүүд үз. Түүнчлэн шарсан, хуурсан бүтээгдэхүүнээс аль болох зайлсхий.
Ам яриа 9: 100 наслах боломжгүй
Энэ нь тийм ч боломжгүй зүйл биш аж. Оросын биологийн зохицуулалт, хүний наслалтыг судлах хүрээлэнгийн дарга Владимир Хавинсоны хэлснээр, генийн эмчилгээ, гоо сайхны мэс засал, эрхтэн шилжүүлэх мэс засал зэргээр хүний дундаж наслалтыг 120 хүргэх боломжтой бөгөөд энэ талаар эрдэм шинжилгээний туршилтууд хийж байгаа аж.

С.Отгонбаяр

Эх сурвалж: “Монцамэ”

Чөлөөлөх дайны ялалтын 65 жилийн ойн баярын хурал өчигдөр болж, Монгол Улсын Ерөнхий сайд С.Батболд, Батлан хамгаалахын сайд Л.Болд, Улаанбаатар хотын захирагч Г.Мөнхбаяр, ОХУ-ын Сибирийн тойргийн цэргийн командлагчийн үүрэг гүйцэтгэгч, хошууч генерал С.Ю.Истраков, БНХАУ-аас Монголд суугаа Элчин сайдын яамны цэргийн атташе Хуа Фун нар хүндэт зочноор уригдаж оролцов. Мөн Халх голын болон чөлөөлөх дайнд тулалдаж явсан ахмад дайчид хүрэлцэн иржээ.

Баярын хурлыг нээж Ерөнхий сайд С.Батболд хэлсэн үгэндээ “Монгол, Орос, Хятадын ард түмэн дэлхийд энх амгаланг авчирсан түүхэн ялалтыг дархалсан. Монголын ард түмэн шударга хүн төрөлхтний талд тууштай зогсож, ЗХУ-д туслаж байсан түүхтэй” хэмээгээд чөлөөлөх дайны ач холбогдлыг эргэн дурслаа. Чөлөөлөх дайны дараа БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг Хятад зөвшөөрч, ЗХУ харилцан туслах гэрээ байгуулсан. Мөн АНУ, Англи зэрэг гүрэн БНМАУ-ыг хүлээн зөвшөөрсөн нь дэлхийд монголчууд тусгаар тогтнолоо бататган зарласан явдал байсныг онцолсон юм.

Тэрбээр, дэлхийн II дайн 1945 оны зургадугаар сард Европ тивд дууссан ч Азид үргэлжилсээр байв. Зүүн хойд Азид байдал хурцдаж, Халхголын дайны ул мөр арилаагүй байв. Энэ цаг үед Монгол, Зөвлөлтийн цэргүүд зүүн хойд Хятад, Манжуурыг чөлөөлсөн гээд Л.Аюуш, Д.Данзанваанчиг, Д.Нянтайсүрэн, Т.Дүүтэй, С.Дампил тэргүүтэй баатарлаг дайчдаараа бахархаж буйгаа илэрхийлэв.

Мөн баярын хуралд Ерөнхийлөгч илгээлт ирүүлж, залуу халуун насаа эх орныхоо төлөө зориулсан эгэл цэрэг, ахмадууддаа баярын мэндчилгээ дэвшүүлжээ. Харин Батлан хамгаалахын сайд Л.Болд чөлөөлөх дайны өрнөл, үйл явц, ялалтын талаар илтгэл тавилаа.
Монгол, Зөвлөлтийн дайчид байгаль, цаг агаарын асар хүнд нөхцөлд тулалдаж, сая гаруй цэрэгтэй Японы Квантуны армийг ялсан нь дэлхий дахинд энхтайвныг тогтоож, дайны гамшигт цэг тавьсан юм. Чөлөөлөх дайнд Монголын талаас тав, зургаа, долоо, наймдугаар морьт дивиз, механикжсан долдугаар хуягт бригад, танкийн гуравдугаар хороо, есдүгээр тусгай хороо, их бууны болон хуягт дивизион зэрэг 25 нэгтгэл оролцжээ.

ЗХУ-ын талаас ерөнхий цэргийн 11, нисэхийн гурав, танкийн нэг, агаарын довтолгоог эсэргүүцэн хориглох цэргийн гурван армийн цэргүүд тулалдсан байна. Тодруулбал, нийт 42 мянган цэрэг, офицер, 23 мянган агт морь, 403 танк, хуягт машин, 610 их буу, олон автомашинтайгаар Долнуур, Жэхэ, Чуулалт хаалга, Жанчхүүгийн давааны чиглэлээр тулалдаж, Өвөрмонгол, Жэхэгийн 180 мянган ам.метр газар нутгийн олон сая иргэнийг чөлөөлжээ.

Чөлөөлөх дайнд Зөвлөлтийн 36 мянган цэрэг шархдаж, алтан амиа алдсан бөгөөд Монголын олон дайчин дайны талбарт эрсэдсэн юм. Ерөөс чөлөөлөх дайнд мөр зэрэгцэн тулалдсан монгол, орос цэргүүдийн алтан амь, бүлээн цусаар өнөөгийн бид тусгаар тогтнол, амар тайван амьдрал, эрх чөлөөгөө олж авсан билээ. Монголын ард түмэн чөлөөлөх дайн хэмээн нэрлэдэг энэ дайн эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо бататгах, нэгдсэн үндэсний үүсэлд хувь нэмрээ оруулах гэсэн чин зорилготойн дээр ялалт байгуулснаас хойш 16 жилийн дараа НүБ-д элссэн юм.

ОХУ-ын Сибирийн тойргийн цэргийн командлагчиин үүрэг гүйцэтгэгч, хошууч генерал С.Ю.Истраков баярын хуралд үг хэлэхдээ дэлхийн II дайны жилүүдэд фашизмын эсрэг тэмцэлд Монголын ард түмэн Оросын ард түмэнтэй санаа нэг байж, эд материал, зэвсэг техник, сэтгэлийн тусламж үзүүлж байсныг талархан дурсахын зэрэгцээ чөлөөлөх дайнд мөр зэрэгцэн орсон монгол, орос цэргүүдээр бахархаж байна хэмээсэн. БНХАУ-ын Элчин сайдын яамны цэргийн атташе Хуа Фун мөн хэлсэн үгэндээ Монгол, Орос, Хятадын ард түмэн фашизмын эсрэг тэмцэлд нэгдэж, дэлхийд урт удаан үргэлжлэх энхтайвныг авчирсан гэв.

Ийнхүү чөлөөлөх дайны ялалтын 65 жилийн ойн баярын хурал өндөрлөсөн юм. Монгол Улсын Засгийн газар ахмад дайчдынхаа гавъяаг мөнхжүүлэх, залуу хойч үедээ эх орон, баатруудаараа бахархах сэтгэл төрүүлэх зорилгоор чөлөөлөх дайны ялалтын 65 жилийн ойг тэмдэглэн өнгөрүүлэхээр тогтоол гаргаж, комисс байгуулсан бөгөөд 104.1 сая төгрөг төсөвлөн зарцуулжээ.

Мөн энэ өдөр зарим ахмад дайчдад төрийн тэргүүний зарлигаар шагнал гардууллаа. Цэргийн гавъяаны улаан тугийн одонгоор Хан-Уул дүүргийн есдүгээр хорооны иргэн Х.Сэтэв, тус дүүргийн гуравдугаар хорооны иргэн Б.Сааралдай, Сүхбаатар дүүргийн зургадугаар хорооны иргэн Д.Занашир нарын арваннэгэн буурал хүртсэн бол Цэргийн гавъяаны одонгоор Хан-Уул дүүргийн есдүгээр хорооны иргэн Ц.Лувсандугар, Баянгол дүүргийн гуравдугаар хорооны иргэн С.Базаржав нарын долоон өндөр настан шагнуулсан юм.

Батлан хамгаалахын сайд Л.Болд, Нийслэлийн ИТХ-ын дарга Т.Билэгт, нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч Г.Мөнхбаяр, нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газрын Цэргийн штабын дарга хурандаа Ж.Болдбаатар нар буурлуудын энгэрт одонг нь зүүж өглөө.
Түүнчлэн нийслэлийн бүх дүүрэгт чөлөөлөх дайнд оролцож, дарийн утаа үнэрлэж явсан буурлуудад шагнал гардуулах арга хэмжээ болсон байна.

Д.Энэрэл

Эх сурвалж: “Үнэн” сонин

Эх сурвалж: “Үнэн” сонин

Улсын драмын эрдмийн театрын дуучин, Соёлын тэргүүний ажилтан Ө.Уянга зуныг завгүй өнгрөөсөн аж. Түүний энэ зуны хамгийн том олз нь “Маама миа” мюзикл гэнэ. Түүнийг Францад хийх тоглолтынхоо бэлтгэлийг, хийж байхад нь ярилцсан юм.

-Франц руу ямар ажлаар явах гэж байна?

-Монголын соёл урлагийг сурталчлах зорилгоор ес хоногийн хугацаатай Франц явах гэж байна. Манай театраас Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Ж.Бүрэнбэхээр ахлуулсан таван хүний бүрэлдхүүнтэй баг явна. Одоо ид бэлтгэлтэй байна. Тэнд бид “Учиртай гурван толгой” дууриас эхлээд дэлхийд данстай дууриудын ари, романс дуулна.

-Урлагийн ажлаар олон орон явсан уу?

-Нэлээн олон. Тэр дундаас Итали орон цаанаа сэтгэлд дотно санагддаг. Сурч байсан болохоор тэр биз ээ. Амжвал дахиад мэргэжил дээшлүүлэхээр явна

-Энэ зуныг юу хийж өнгөрөөв?

-Би Хөвсгөлийн уугуул шүү дээ. Саяхан нутгийнхаа даншиг наадамд оролцоод ирлээ. Сайхан ч болж өнгөрлөө. Төрж өссөн нутаг болохоор очоод ирэхэд сэтгэл сэргээд ирэх юм. Өөр нэг сонин гэвэл анх удаа кинонд тоглож үзлээ. “UBS” телевизийн уран бүтээлчидтэй хамтарч дэлхийд алдартай мюзикл “Мамма Миа”-д дүр бүтээсэн. Зураг авалт энэ зун нэлээн удаан үргэлжилсэн.
-Тэгэхээр бас жүжиглэх авьяасаа нээсэн байх нь ээ?

-Энэ талаар одоо дэлгэрэнгүй яриад яахав. Уг нь миний нууц байгаа юм. Бичээд яахав. /инээв/ Ямархуу тоглосныг үзэгч олон тунгаах байх.

-Өдрийг яаж эхэлдэг вэ?
-Өглөө сэрэх болгондоо өнөөдөр би ямар нэгэн ажлыг заавал амжуулна даа гэж өөртөө амладаг. Эхний ажил маань хүүгээ сургуульд нь хүргэж өгөх. Дараа нь театртаа ирээд хоолойны дасгалаа уншдаг. Бас нотоо бариад оркестр, төгөлдөр хууртай нийлнэ. Урлагийн ажил цаг наргүй болохоор тэр бүхний хажуугаар амжуулаад л явж байна.
-Урлагт хөл тавьж байсан үеэ эргээд дурсвал сонин байх?

-Аравдугаар анги төгсөн жилээ би шууд СУИС-д орж чадаагүй. Таван настайдаа сургуульд орсон болохоор нас хүрээгүй гээд конкурст оруулаагүй. Ингээд хавар нь Соёлын коллежид сурч байгаад СУИС-д орсон. Сургуулиа төгсөнгүүтээ Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театрын халуун ам бүлд багтсан юм. Театрын хаалгаар оронгуут олны танил мундаг хүмүүс болон урлагийн сайхан орчинг хараад үнэхээр сүрдэж билээ. Саяхан юм шиг санагдавч ажиллаад долоон жил болжээ.
-Урлагт хөл тавих, урлагийн хүн гэдгээ мэдэрнэ гэдэг өөр ойлголт гэдэг юм билээ?

-Тэр үнэн. Хэдийгээр мэргэжлийн сургуулийг нь төгссөн ч гэсэн өөрийгөө 100 хувь урлагийн хүн болж төлөвшиж амжаагүй гэж боддог. Урлаг тэр дундаа дуурь гэж том айлд хүчин зүтгээд өөрийн дуу хоолойгоо чадлын хэрээр нэмэрлээд явж байна. Энд ажиллаж байх алхам тутамдаа урлагийн хүн ямар байх ёстойг мэдэрдэг.
-Анх “Классик жем” хамтлагт дуулж олонд танигдаж байсан. Дуурь, хамтлаг хоёрын аль нэгийг нь сонгох шаардлага танд гарсан уу?

-Анх “Классик жем” хамтлагт орохдоо л би дуурийн чиглэлийн уран бүтээл хийнэ гэдгээ хэлж ярьсан. Энэ чиглэлтэйгээ хослуулаад бид хамтарч олон уран бүтээл хийсэн, амжилтад ч хүрсэн. Дуурийн дуучинд, гучин нас гэдэг хоолойны хувьд ид сайхан тогтворжин сайхан болдог үе. Ингээд ярилцаж тохиролцсон ёсоор би хамтлагаасаа гарсан. Түүнээс биш бидний дунд сонин хэвлэлд гараад байгаа шиг элдэв муухай зүйл болоогүй.
-Тэгвэл яг ид дуулдаг насан дээрээ ирж дээ?

-Түүнийгээ мэдрээд л гарсан. Энэ сайхан мэргэжлээр сурч боловсол эзэмшсэндээ бахархаж явдаг. Нэгэнт сэтгэл зүрхээ өгсөн дуурийн урлагтаа би өөрийн чадах бүхнээ хиймээр байна. Хувийн уран бүтээлээ ч амжуулна. Эхнээсээ гаргасан уран бүтээлийг нь олон нийт ч таашааж байна. Удахгүй анхны цомгоо гаргана.
-Өөрийг чинь дуурийн дуучдаас хамгийн гоолиг нь гэж ярьдаг. Жин барьдаг уу?
-Уг нь би багийн бондгор, унаган махтай. Харин хүүхэд гаргаад нэлээн шуугдсан. Нэгэнт урлагийн ертөнцөд хөл тавьсан байнга тайзан дээр гардаг хүний хувьд жиндээ анхааралгүй яахав. Гэхдээ хэт жин барина гэдэг буруу зүйл. Ялангуяа дуучин хүн хэт турвал уран бүтээлд нөлөөлж болно.
-Сүүлийн үед брэнд гэж их ярих болжээ. Өөрөө брэнд хөөдөг үү?

-Саяхныг болтол бид брэнд энэ тэр гэж бараг мэдэхгүй шахам байсан даа. Сүүлийн үед нэлээн ярих болж. Яахав хүн гэдэг өөрөө өөрийнхөө хүрээнд өмсч зүүж, ууж идэж амьдардаг хойно. Миний хувьд бусад дундаж амьдралтай урлагийн хүний өмсч зүүдгийг хэрэглэж явна.Тэгтлээ брэнд хөөгөөд байхыг эрмэлздэггүй.
-Таны амьдралыг юу илүү ихээр хөглөдөг бол?
-Мэдээж үр хүүхдээ харах сайхан. Бас өглөө ажилд ирэнгүүт угтах хөгжим оркестр, энэ гайхалтай дуурийн урлаг намайг хөглөж энергижүүлдэг.

-Хэр өөрийнхөөрөө вэ?

-Би хэзээ ч өөрийгөө хэтэрхий хянаж цэнээд байдаггүй. Хаана ч өөрийнхөөрөө. Хүн ер нь яаж хүмүүжсэн тэр хэвээрээ үлддэг болов уу.

-Мөнгө таны хувьд?
-Ердөө хэрэглээ шүү дээ. Хүссэн хэмжээнд амьдрахад, хэрэгтэй байлгүй яахав.Зарим нь бараг амьтай зүйрлэх юм. Түүний төлөө үхэн хатаад байх утгагүй хэрэг.
-Санхүүгийн асуудлаа яаж зохицуулдаг вэ?
-Одоогоор ямар нэгэн ивээн тэтгэгч компанитай хамтраагүй. Цаашид дуурийн урлагийг илүү таниулахын тулд хамтарч ажиллаж болох юм. Ганцхан төрийн албан хаагчдын авдаг багахан цалинд найдаад амьдарна гэдэг хэцүү асуудал.
-Баримталдаг зарчим?
-Хөдөлмөрлөх ёстой гэдгийг л хатуу ойлгож явдаг.

Ц.Цэрэн

Эх сурвалж: “Улаанбаатар таймс” сонин

Манай улсын цөөн тооны тунгалаг урсацтай байгалийн тогтоц сайтай голуудын нэг нь Онон гол. Харин сүүлийн саруудад Онон гол их хэмжээгээр бохирдож мэргэжилтнүүдийн санааг зовоож байна. Тус бохирдол Оросын талаас үүдэлтэй гэнэ. Хэнтий нурууны зүүн хойно байрлалтай Ононгийн халуун аршаанаас Онон гол эх авч урсдаг. Ус хураах талбай нь 94040 шоо метр бөгвөд 808 км урттай аж. Эндээс 29000 шоо метр талбай буюу 298 км урт хэсэг нь Монгол Улсын нутаг дэвсгэрээр урсдаг юм байна. Үлдсэн хэсэг нь Оросын нутаг дэвсгэрт хамаардаг. Онон гол уруу ОХУ-аас Ашинга, Балж, Хэрээ, Тэрэн зэрэг голууд цутгадаг. Байгалийн зүй тогтолоороо Онон гол усны алдагдал багатай тогтонг голуудын тоонд албан ёсоор ордог. МХЕГ-ын Байгаль орчин, аялал жуулчлал, геологи, уул уурхайн хяналтын газрын улсын ахлах байцаагч Б.Чинзоригоос Онон голын бохирдлын талаар тодрууллаа. Б.Чинзориг Хилийн усны Бүрэн эрхт төлөөлөгчдийн ажлын хэсэгт орсон юм.

-Онон гол бохирдсон нь нутгийнхны төдийгүй, мэргэжилтнүүдийн санааг ихээхэн зовоож байгаа бололтой. Гол яг хэзээнээс бохирдсон юм бол?

-Энэ оны долдугаар сарын 14-нөөс Хэнтий аймгийн Батширээт сумын нутгаар Онон гол бохирдсон урсгалтай болсон гэсэн мэдээлэл нутгийн иргэдээс ирсэн. Ялангуяа Онон голд ОХУ-аас цутгадаг Ашинга гол их хэмжээний бохирдолтой байна гэдгийг сумын мэргэжлийн хяналтын ахлах байцаагч Б.Мөнх-Очир наймдугаар сарын 15-ны өдөр ирүүлсэн. Ингээд Батширээт сумаас хойд зүгт зургаан км зайтай Ононгийн доод гарам, Батширээт сумаас хойд зүгт 25 км-т Ононгийн гүүр орчим, Сөөмчийн хилийн ойролцоо гэсэн гурван цэгээс нянгийн бохирдол болон химийн хүнд элементийн шинжилгээ хийлгэхээр дээж авч МХЕГ-ын нэгдсэн төв лабора-торид өгсөн. Үүний дараа найман сарын сүүлчээр УИХ-ын гишүүн Б.Бат-Эрдэнэ, Усны газрын мэргэжилтэн Д.Сүхбат, “Онон” голын хөдөлгөөний тэргүүн Г.Отгонцэцэг, ХААИС-ын эрдэмтэн багш нар Онон гол, Ашингийн голын бохирдолтой газар дээр нь очиж танилцаад мөн дээж авсан юм билээ.
-Шинжилгээний дүн гарсан гэсэн. Бохирдлын хэмжээ их байсан уу?

-МХЕГ-ын төв лабораторид 7559 гэсэн дээжииг авч нян судлалын шинжилгээ хийсэн. Шинжилгээний дүн гарсан гарсан. Манайд тогтсон горимоор дээж авсан орон нутгийн байцаагч нь эхлээд дүгнэлтээ гаргадаг. Дүгнэлтээ хараахан ирүүлээгүй байна. Гэхдээ би мэргэжлийн хүний хувьд шинжилгээний дүнгийн талаар тодорхой ойлголттой байгаа. Монгол Улсын хилээс Ашингийн гол 5-6 км бохирдолтой урсаад Онон голд нийлж, Биндэр сум хүртэл 60 км орчим газарт усыг бохирдуулсан нь тодорхой болсон. Байгаль орчны шинжилгээний дүнгээр Онон гол нянгийн бохирдол ихтэй байгаа нь илэрсэн.

-Гол яагаад бохирдсоныг тодруулсан уу?

-ОХУ-аас эх авч Ононгийн голд цутгадаг Ашингийн гол бохирдсон шалтгааныг тодруулсан. ОХУ-ын Элчин сайдын яаманд хандсан. ОХУ, Монгол Улсын Засгийн газар хоорондын Хилийн усны Бүрэн эрхт төлөөлөгч гэж байдаг. Тэр хүн БОАЖЯ-ны дэд сайд Ч.Жаргалсайхан. Энэ хүмүүст бичиг хүргүүлсэн. Ашингийн голын эхэнд “Бизизяамин” гэх алтны үйлдвэр байдаг юм билээ. Энэ үйлдвэрээс шороон орд олборлож бохирдуулсан усаа гол уруу цутгадаг нь тогтоогдсон. Үүний улмаас гол бохирдсон.
-ОХУ-д энэ асуудлаар хандсан уу?

-Есдүгээр сарын 15-нд ОХУ-ын Люксенбург хотноо Засгийн газар хоорондын Хилийн усны Бүрэн эрхт төлөөлөгч нар уулзана. Энэ үеэр Онон голын усны бохирдлыг Монголын талаас албан ёсоор тавина. Тиймээс Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам, Усны газар зэрэг холбогдох газруудтай хамтраад Онон голын экологийн эдийн засгийн хохирлын үнэлгээг тооцож гаргахаар ажиллаж байгаа. Саяхан сайдын тушаалаар экологийн хор хохирлыг тооцох шинэ аргачлал гарсан.

Д.МЯГМАРЖАРГАЛ

Эх сурвалж: “Үнэн” сонин

Эх сурвалж: “Улаанбаатар таймс” сонин

-Та холбооны тэргүүний албанаас чөлөөлөгдөх өргөдлөө өгч байгаа гэлээ. Шалтгаан нь юу юм бэ?

-Би улстөрд ороод 20 жил болж байна. Энэ байгууллагыг тэргүүлээд долоон жил болчихож. Миний хувьд өдгөө залуустаа байр сууриа тавьж өгөх цаг маань болсон гэж үзэж байна. Уг нь  2007 онд энэ талаар ярьж байсан ч Ц.Элбэгдорж дарга 2008 оны сонгуулийн дараа болъё гэсэн. 2009 оны чуулганы үеэр дахин ярьсан ч ганцхан жилийн дараа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болох гэж байсан учраас бас л хойшлуулсан. Харин энэ удаа жинхэнээсээ цаг нь болсон гэж үзэж байгаа юм. Ер нь улстөрд залгамж халаа, ахмад дунд, залуу үеийнхний хамтын ажиллагаа маш чухал байдаг. МАХН-ын хувьд залуусаа сайн дэмжиж, гаргаж ирж байна. Намын генсекээр залуу хүн ажиллаж байгаа бол УИХ-ын даргаар ахмад үе нь ажиллаж байна. Ний нуугүй хэлэхэд манай намд энэ асуудал жаахан тиймхэн байдаг. Бидний үеийнхэн бахь байдгаараа залуусаа ч гаргадаггүй, өөрсдөө ч олигтой дээшилдэггүй нэг байрандаа таг зогсчихлоо. Тэр утгаараа би бусдыгаа уриалж албаа өгөх өргөдлөө өгч байгаа гээд ойлгочиход болно.
-Тэгэхээр таныг 20 жил зүтгэсэн улстөрийн амьдралдаа цэг тавьж байгаа гээд ойлгочихож болох уу?

-Холбооны тэргүүний албаа хүлээлгэж өгөх цаг нь болсон ч улстөрийн хувьд тэтгэвэрт гарах болоогүй л дээ. Би 30 настай улстөрд хөл тавьсан. УИХ-ын бүх хуулиуд миний гараар орсон. Цагдаагийн байгууллагын төслийг 20 хувиар танаж Пүрэв генералыг ухаан алдуулж байлаа. Залуу байж дээ. Ер нь би өөрийгөө намын хувьд үнэтэй боловсон хүчин гэж тоодог шүү. /инээв/ Холбооны тухайд зөвлөх маягаар ажиллах бодолтой байгаа. Ямар ч байсан  би энэ байгууллагыг хөл дээр нь босгосон. Нөгөө талаар эмэгтэйчүүдээ дэмжиж, бодлого тодорхойлох түвшинд олноор нь гаргах шаардлагатай байна. Улстөрч эмэгтэйчүүд гэхээр МАХН-аас Т.Ганди, ИЗН-аас С.Оюун, манайхаас би гээд өөр хүнгүй байгаад байж болохгүй л дээ. Өнөөдөр маш өндөр боловсролтой, чадвартай хүүхнүүд олон бий болж. Бизнесээс  ч их орж байна, улс төр рүү. Тэгээд ч дараагийн үеэ гарган ирж, хамтран ажиллаж байж л улстөр эрүүл байх нөхцөл бүрддэг юм.
-Түүнээс гадна сонгуулийн хуулийг өөрчлөх гэж буйтай холбогдуулан нийгэмд олон янзын яриа гарч байна.  Тодруулбал, өнөөгийн эрх баригчид жижиг  намуудаа жийж байна ч гэдэг юм уу. Мэдээж та энэ бүхнийг харж, хуулийн төслийг судалсан байж таарна. Шинэ хуулийн төсөлд эмэгтэйчүүдийн оролцооны талаар зүйл заалт оруулах маягаар дэвшилттэй зүйл хийж үү?

-Би хувьдаа манай улс парламентын засаглалтай учраас пропорциналь сонгуулийн тогтолцоог зохистой гэж үздэг. Эсвэл холимог… Жижиг намуудын хувьд босго өндөр байна гэдэг л юм. Манай парламент 76-хан гишүүнтэй бага оврын парламент. 76 гишүүнээ дөрөв, таван намд хуваачих юм бол Засгийн газраа байгуулахад ихээхэн хүндрэл учирна. Манай улс Герман, Англи шиг 500-600 гишүүнтэй, конгрессгүй учраас ийм байхаас өөр аргагүй. Хүн амын 10 хувийг төлөөлсөн байхад л босгын асуудал эрүүл гэж би үзээд байгаа юм. Ганц хүн нэг намыг төлөөлөөд сууж байна гэхээр утгагүй биз дээ. Олон жил нэг хүн, нэг нам явлаа. Ингэж болохгүй л дээ.

-Сүүлийн үед Ардчилсан хүчний холбоо, АН-ынхан хөдөө орон нутгаар ар араасаа хөөцөлдөх мэт уулзалт хийж яваа нь АН-ын хагарлын үүд нээгджээ гэх ойлголтыг нийгэмд  төрүүлээд буй. Энэ тухайд та юу хэлэх вэ?

-Би АХХ-нд байдаг хүн. Нам доторх фракцыг үзэл суртлын талаас нь ажиглахад барууны үзэл харагдахгүй байгаа юм. Жишээлбэл, Зүүний хүчний холбоо байгуулагдаад нийгмийн халамжийн хүчтэй бодлого явуулж хувь хүртээн, хишгээ тараагаад байна. Өөрөөр хэлбэл манай нийгэмд зүүний үнэт зүйлсийн шторк яваад байна. Гэтэл барууны, хүн өөрөө баялгаа бүтээх ёстой. Бүх зүйлээ татварт төлчихөөд тэгш хуваарилалтаар амьдраад байж болохгүй. Гэр бүл өөрөө баялаг бүтээгч байх ёстой. Хувь хүн амьдралынхаа төлөө тэмцэх ёстой гэж үздэг барууны үзэл дутагдаад байгаа юм. Тиймдээ ч барууны үзлийг дэмжигч гэх утгаар нь  АХХ байгуулагдаад намайг урихаар нь давхиж очоод л ерөнхий  зөвлөлийн гишүүн нь болчихсон. Энд нэг их намын хагарал энэ тэр гээд байх шаардлагагүй л болов уу. Яахав, ний нуугүй хэлэхэд “Алтан гадас”-ынхнаас бусад  хүмүүс АХХ-нд орсон болохоор “Алтан гадас”-ынхан фракц байгууллаа гэж эмзэглэсэн л байх. Манай намд чинь бас зовлонгууд байна шүү дээ.
-Нэг улстөрч эмэгтэйтэй ярилцаж байхад” Яс юман дээр улстөрч хүүхнүүдэд улстөрч хүүхнүүд нь л “шавар” хааж, урдуур хойгуур нь хов ярьдаг” гэж байсан. Та үүнтэй санал нийлэх үү?

-Би эмэгтэй хүн боловч насаараа эрчүүдтэй ажилласан. Улсын прокурор, их сургуульд багшилж байхад эрэгтэй багш нартай, Бага хурлын гишүүн байхдаа ч эрэгтэй гишүүдтэй ажиллаж байсан. Харин сүүлийн долоон жил эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг аваад эхэндээ нэлээн зүдэрсэн шүү. Эмэгтэйчүүд яг сайхан ширээний ард суугаад зөвшилцөлд хүрээд бие биеэ хүндэтгэдэг тал дээр учир дутагдалтай юм шиг санагдсан. Эмэгтэйчүүд бид чинь физиологийн мөн чанараараа их хувиа хичээгч байдаг шиг байгаа юм. Нэг баг болж чаддаггүй. Эрчүүд бол арай өөр. Багын тоглолт болох сагс, хөлбөмбөг сайн тоглоод байгаа биз. Хүүхнүүд бол арай өөр. Бид чинь их гэрсэг амьтад. Орой зургаан цаг болохоор л  гэр орон, үр хүүхэд, хоол унд, хувцас хунараа яах вэ гээд гүйгээд гардаг.  Өөрсдийнхөөрөө байх их дуртай. Миний нүүр царай бол минийх л байх ёстой гэсэн бодолтой. Хэн нэгнийг дууриаж дагах дургүй байдаг даа. Хүүхнүүд багын тоглолтод эрчүүдийг угаасаа гүйцэхгүй. Миний хувьд магадгүй хүүхнүүдтэйгээ дарс уугаад найрсаг суугаад юмаа яръя гэхээсээ илүү өөрөө эрэгтэй улстөрчдийн дунд ингэнэ шүү, тэгнэ шүү гэх гээд ширээ цохиод босоод ирдэг ч юмуу, уян хатан чанар дутагддаг байхыг үгүйсгэхгүй ээ. Гэхдээ ний нуугүй хэлэхэд эмэгтэйчүүд хэцүү шүү, аягүй хэцүү.    /инээв/

-Сүүлийн асуулт. Та өөрийнхөө оронд ямар хүн гарч ирээсэй гэж хүсч байна вэ?
-Залуу хүн.

Эх сурвалж: “Улаанбаатар таймс” сонин