Монгол Улсын гавьяат багш, Философийн ухааны доктор Бүдрэгчийн Галиндэвтэй ярилцлаа.
 
             Ардчилал, зах зээлийн нийгмийн 25 жилийн босгон дээр улс төрийн өнөөгийн байдлыг, амьдран буй нийгмээ Та хэрхэн дүгнэж байна вэ?
 
-               Монголчууд ардчилал, зах зээлийн нийгмийг сонгоод 25 жил болжээ. Хүнээр бол эр бяр тэгширсэн нас.Оюун ухаан талаас нь аваад үзвэл ядаж л дээд сургууль төгсчихсөн байх үе. Хүний амьдралын ийм мөчлөгтэй харьцуулахад манай нийгэм ямар нэг хэмжээгээр эр бяр нь тэгшрээгүй, боловсорч соёлжоогүй цаг үед л явж байх шиг байна. Тэгэхдээ надад бас нэг дүгнэлт байна.Юу гэвэл өнгөрсөн 25 жилийнхээ явсан зам мөрийг хүмүүс бас харьцуулж, эргэцүүлэхийг эрмэлздэг болж.
Юуны өмнө зах зээл гэдэг чинь өөрөө өөрийгөө удирдаад л явчихдаг нийгэм биш юм байна гэдэг нь ойлгогдлоо. Хоёрдугаарт, бид нам бүлгээрээ хэт их талцаад ерөнхий асуудлаа шийдэж чадсангүй гэдгийг ойлголоо. Гуравдугаарт, намууд төлөвшөөгүй байхад улстөр төлөвшинө гэж ер нь байхгүй юм байна.
 
Хэдийгээр ардчилсан нийгмийг олон түмний оролцоотой нийгэм гэх боловч өнгөрсөн 20 гаруй жилд будилаантай сонгуулиудыг эс тооцвол олон түмний оролцоо тун бага байлаа.Тэгэхээр улс төрийн намыг төлөвшүүлнэ гэдэг лидер телөвшүүлэх үйл явц юм байна. Дөрөвдүгээрт, монгол хүн маш том нэг сургамж авч байна.
Би өөреө л шударга үнэнчээр хөдөлмөрлөж байж амьдралаа авч явах ёстой юм байна гэдгийг түрүүчээсээ ойлгожбайгаад олзуурхууштай.
 
Бас нэг дүгнэлтийг би хувьдаа хийж байгаа .Зах зээл , ардилсан тогтолцоо гэх үзэл баримтлал, онолд өнөөдрийн монгол хүмүүс бид их жижигдэж байна. Өөрөөр хэлбэл, тогтолцооныхоо энэ зэрэгт хүрэхүйц оюун санаа, ёс суртахууны төлөвшил, эзэмшсэн боловсрол, нийгэмд амьдрах дадал зуршил бидэнд дутагдаж байна. Бидний ойлголтоор ардчилсан нийгэм бол ариуссан нийгэм. Гэтэл тэр ариуссан нийгмийг бүтээх зорилго нь сайхан боловч тэр зорилгоо хэрэгжүүлэх арга замаа ч мэдэхгүй, ажил үйл нь ч сайн болохгүй байна.
 
-Ардчилал, зах зээлийн нийгэм нь өөрөө хүнээ хүмүүжүүлээд аваад явчихгүй юу.Онолын хувьд ч, амьдрал дээр ч социализмын үед дараагийн нийгмийн хүнийг бэлдээгүй биз дээ?
 
-Тэр мэдээж. Өнөөдрийн тухайд бол ерөөсөө ардчилал, зах зээлийн нийгэмд нийцэхүйц хүнээ бэлтгэхэд л гол анхаарлаа хандуулах ёстойг бид ойлгож эхэлж байна л даа. Хүнээ бэлтгэхийн тулд нэгдүгээрт, орчин үеийн ардчилсан тогтолцоонд хэрэгтэй боловсрол эзэмшүүлэх хэрэгтэй. Хоёрдугаарт, хүмүүс өөрөө дураараа сонголт хийдэг энэ сайхан боломжийг зөв ашиглаж сурах хэрэгтэй юм байна. Өнгөрсөн жилүүдэд бид голдуу дур зоргын, үр дүнг нь тооцоогүй.хариуцлага хүлээгээгүй сонголтууд хийж ирсэн учраас нийгэм бүхэлдээ шоконд орчихож. Өнөөгийн бидний амьдарч буй нийгэмд асар олон сүүдэртэй тал байгаа учраас магадгүй зарим нь ардчилал, зах зээлийн үзэл санаанд эргэлзэж, өмнөх нийгмээ санагалзаж байж ч магадгүй.
 
Хамгийн гол нь энэ шокны байдлаасаа хэрхэн гарах арга замаа төр, засгийн төвшинд ч, айл өрх, хүний төвшиндөө ч олигтой олж чадахгүй байна.
Гадны зээл тусламж, хөрөнгө оруулалт ороод ирвэл энэ мухардмал байдлаасаа гарчихна гэж нийтээрээ бодож, хүсэн хүлээж байх шиг.
 
Ганцхан гарц энэ л байна. Гэтэл монгол хүнийхээ нөөц бололцоог хэрхэн ашиглах, сайн сайхан амьдрах тэр сайхан хүсэл эрмэлзлийг нь яаж дэмжих, тийм нийгэм, эдийн засаг эрх зүйн орчныг хэрхэн бүрдүүлэх вэ гэсэн зөв мэргэн бодлого харамсалтай нь алга. Өнөөдөр Монгол Улс нэг бол уруудах, үгүй бол ухаарч сэхэх салаа замын уулзварт байна.
 
 
-Монгол хүний нөөц бололцоог хэрхэн яаж ашиглах вэ. Бидэнд ямар нөөц, бололцоо байгаа юм бол?
 
-Энэ хоёр талтай асуудал. Монгол хүний нөөц бололцоог гаргах нийгэм, эрх зүйн орчин байх хэрэгтэй.Бас тийм нийгмийн сэтгэл зүйг бүрдүүлэхэд төр бодлогоо чиглүүлэх ёстой. Тухайлбал, бид Солонгос улсын эмэгтэйчүүд ээмэг, бөгжөө хүртэл өгөөд улсаа сэхээсэн гэж ярьдаг шүү дээ. Солонгос хүн бүр эх орныхоо хөгжил цэцэглэлтийн төлөө зориулагдсан гэдэг сэтгэл зүйг бүрдүүлж чадсан байна шүү дээ.
 
Сэтгэл зүйн тийм хүчтэй урсгал, давалгаа «бий болоогүй байхад эмэгтэй хүн гоёлоо тайлаад егөхгүй л дээ. Хувь хүний талаас бол би өөрийнхөө хүчинд сайхан амьдарна, ингэж амьдрах нь миний бахархал юм гэсэн сэтгэл зүйг өөосөддөө суулгамаар байна.
 
Тэгэхгүй бол бүгдээрээ л бусдаас, төрөөс тусламж дэмжлэг горьддог болчихлоо. Чингисээр бахархах,  эх орныхоо түүхээр бахархах бол өөр хэрэг.Гагцхүү бид бүгдээрээ өөрөөрөө бахархдаг больё. Би бусдаас гуйхгүй амьдарна, би бусдаае үнэгүй юм авахгүй гэсэн итгэл үнэмшлээр амьдарч сурцгаамаар байна шүү дээ. Ер нь хувь хүний чармайлт, бахархал, төр засгийн зөв бодлого хоёр нийлж байж нийгэм урагшаа явна л даа. Түүнээс бус ганцхан талаасаа хүчлээд бүтэхгүй.
 
-Хэдийгээр бидний сонгосон зам тодорхой ч «Одоо яах вэ» гэсэн асуулт олон хүний тархинд эргэлдэж тархинд эргэлдэж байх шиг. Энэ тодорхойгүй мухардлаас гарахын тулд юу хийх ёстой вэ?
 
-Мухардлаас гарах хоёр хүчин зүйл байгаа болов уу.Нэгдүгээрт, төр, засгийн төвшинд тодорхой, бодлоготой, тогтвортой ажилладаг нам гармаар байна. Хоёрдугаарт, өөрийнхөө чармайлт, хөдөлмөрөөр сайн сайхан амьдарч болно гэсэн итгэл үнэмшил бидэнд бий болох ёстой. Гуравдугаарт, манай хүн амын олонхи хэсгийг эзэлж байгаа залуучуудыг нийгмийн амьдралын зөв гольдрилоор чиглүүлж өгмөөр байна. Ингээгүй цагт хөгжлийн тухай ярих хэцүү.
 
Одоо нэг тийм саланги тасархай юмыг л мэдээлж байна л даа. Манай нэг дуурийн дуучин дэлхийн уралдаанд тэргүүн байр эзэлж, тэр тамирчин тэглээ гэх мэт ганц нэг гялтайсан юмаа л сурталчилж, олон түмний сэтгэлийг тэжээжбайна. Гэтэл бидэнд нэг дуурийн дуучин биш, нэг хэсэг дуурийн дуучин, нэг хоёр хүн биш нэлээд хэдүүлээ сайн байх хэрэгтэй байна шүү дээ.
 
Нийгэм аяндаа амьдралын зөв дадал хэвшил, үзэл бодолтой болоод ирэхээр төр, засаг ч олон түмнээсээ дэмжлэг авах бололцоотой болно. Үнэхээр сайн сайхан зүйл байвал манай хэвлэл мэдээллийнхэн бодитой сурталчлах ёстой. Хэвлэл мэдээлэл бидний хувьд иддэгхоол, өмсдөг хувцас, шүтдэг шашин шиг болчихсон. Ийм.мөлөө бүхий хэвлэл мэдээлэл ард иргэдээ «Ардчилсан Монгол Улсын иргэн» болгон төлөвшүүлэхэд өөрийн үүргээ гүйцэтгэх цаг болсон.
 
Би оюутнууддаа «Эх оронч үзэл гэж хийсвэр юм ярихаа бүгдээрээ больё. Чи өөрөө л сайхан болчих» гэж хэлдэг. Чи, танай гэр бүл л сайхан байвал үүн шиг эх оронч үзлийн амьд бодитой биелэл байна уу. Хүнийхээ боловсрол, эрүүл мэнд, ёс суртахуун, дотоод сэтгэл рүү л өнгийх цаг болсон гэж боддог. Ингээд бодохоор нийгмийн үзэгдэл болсон гажуудлыг засна гэдэг нэг, хоёр жилийн ч юмуу, богинохон хугацааны довтолгооноор, уриагаар хийчих ажил биш юм. Энэ бол хүний хөгжлийн асуудал.
Тэгэхдээ «амьдралын чанар» гэдгийг тухайлбал энэ жил худалдан авсан барааны тоогоор хэмжих жишээний. Амьдралын чанарын тухай асуудал дан ганц материаллаг асуудал биш л дээ. Дэлхийн философийн ном, зохиолыг уншиж байхад амьдралын чанарын асуудал тун олон талтай байна.
 
Эрүүл мэнд, материаллаг хангалт, боловсрол чухал. Эдгээр дээр нийлээд хүмүүсийн ёс суртахууны асуудал, амьдралын утга учраа юу гэж ойлгож байгаа зэрэг далд байгаа хэрнээ хүний сэтгэл санаа, итгэл үнэмшилтэй холбоотой асуудлууд амьдралын чанарт зайлшгүй хамаатай юм байна. Аливаа шинэ ойлголтыг бүрэн бүтэн ойлгох томьёолол өгөхгүй бол олон түмэн буруу тийшээ хошуураад л явчихдаг. Жишээ нь, эрх чөлөө гэдгийг хэн хүн юу хүссэнээ хийх боломж юмаа л гэж ойлголоо шүү дээ.
 
Өнгөрсөн 25 жилд хэтэрхий дур зоргоор авирласнаас болоод бид хэчнээн юмаа алдав. Уг нь эрх чөлөө гэдэг чинь хариуцлагаа хүлээх боломж л байхгүй юу. Үүнийг буруугаар ойлгосноос өөрийнхөө компанид боломж олгох гээд УИХ-ын гишүүн нь хууль батлуулж байдаг, сумын Засаг дарга нь хууль завхруулж л байдаг болсон.Хэт дур зоргын энэ авирууд нийгмийг задралд оруулчихсан.
 
-Өнгөрсөн түүхийг үгүйсгэхийн тулд нэг хэсэг маань нэлээд «хүч хаялаа». Энэ нь нийгмийн оюун санааны задралд нелөөлсөн үү?
 
-Өнгөрсөн 25 жилд бид емнөх түүхээ хэтэрхий үгүйсгэж, сайн сайхан юм маш олныг нураалаа. Түүхийг үгүйсгэж байгаа нь хоёр учиртай юм байна. Нэгдүгээрт, шинээр гарч ирж буй улс төрчид өөрсдийгөө алдаршуулахын тулд түүхийг үгүйсгэдэг ёс суртахууны батлагдаагүй    хууль  байна.
 
Хоёрдугаарт, өмнөх түүхийг үгүйсгэхтэй зэрэгцээд ахмад үе тэртэй тэргүй үгүйсгэгдэнэ. Хүмүүс өнөөг хүртэлх явж ирсэн замаа муу муухай байсныг ойлгохоор тэр түүхийг бүтээсэн хүмүүс үзэшгүй муухай болж харагдах нь гарцаагүй шүү дээ. Түүхээ үгүйсгэсэн улс орон нийгмийнхээ оюун санааг мохоож, доройтолд ордог нь маргашгүй үнэн.
 
-Үнэн гэж яг юу юм бэ.Бүгд л «үнэн»-ийг ярьж байна гэх ч яг хэн үнэнийг яриад байгааг сэтгүүлчид ч олж чадахгүй байна л даа?
 
  Өнөөдөр Монголын нийгмийн хөгжлийн талаар баримталдаг шинжлэх ухааны үнэн гэж байхаа больсон. Зөвхөн намын үнэн л байна. Намын үнэн гэж юу вэ гэхлээр нам яаж эрх мэдлээхадгалж байхав, нам яаж нийгэмд нөлөөтэй байхав, яаж төр засаг, орон нутгийн байгууллагын эрхийг авах вэ .гэдэгт л үнэний туйл оршдог болсон.Сэтгүүл зүйд үүнийг «тархи угаах урлаг» гэж нэрлээд байх шиг. Тархи угаана гэдэг хүнийг үнэнээс холдуулах, төөрөгдүүлэх утгатай юм байна. Төөрөлдсөн хүнийг бол яаж ч болно л доо. Сүүлийн жилүүдэд монголчууд үнэнээс холдчихсон. Хувь хүний амьдралд хуурамч явдал ихсээд ирэхээр амьдрал утгагүй болдог.
Үүн шиг улс орны амьдралд утгагүй явдал ихсээд ирэхээр улс ороны нурдаг юм байна.
 
Өнөөдөр хэн нэг өндөр албантушаалын хүнтэй холбоотой, эсвэл бизнесийн булхайтай байж болзошгүй асуудлуудын үнэнийг монголчууд олж чадахгүй байна шүү дээ.
Шуугиж шуугиж үнэнд тулж ирээд л чимээгүй болчихож байна л даа. Энэ бол бид үнэнээс холдсоны бодит илрэл. Нас барсан хүмүүсийн нийгмийн даатгалын мөнгийг хэсэг бүлэг хүмүүс завшиж байна гэсэн шуугиан гарсан. Гэтэл маргааш нь УИХ- ын гишүүн, Нийгмийн хамгааллын сайд Эрдэнэ «Тийм юм байхгүй. Энэ бол улстөржсөн үйл явдал» гээд л хэлчихсэн. Олон түмэн сайддаа итгэх үү.сэтгүүлчдэд итгэх үү. Ингээд үнэн байхгүй болчихсонучраас ниигэм тэр чигээрээ мухардалд орчихсон.
«Сэтгуүлчид үнэнийг хэлэх ёстой» гэж уг нь та нарын уриа мөн биз. Гэвч үнэнийг хэлж чадахгүй байна.
 
Зарим нь хүсэх ч үгүй байна. Хэлж байгаа нэгнээ нийгэм ойшоохгүй байх жишээтэй. Нөгөө талаар өнөөдөр нийгмийн хөгжил, төлөв байдлын талаар баримтлах шинжлэх ухааны үнэн гэж алга гэж дээр хэлсэн. Тиймээс бие даасан судлаачид, судалгааны төвүүд олноор бий болж байж, тэднийг дэмжиж байж нийгмийнхээ үнэнийг олохын төлөө явмаар байна. Үнэн, гэрэл гэгээтэй юм дандаа далд байгааг нээж гаргахад сэтгүүлчид үүргээ гүйцэтгэх хэрэгтэй. Манай хэвлэлийнхэн насаараа судалгаа хийсэн сайхан эрдэмтнийг уриад ярилцахын оронд нэг бөө урьж авчраад ярилцлага хийчихнэ. Түүнд нь олон түмэн итгээд, ханараад явчих жишээний.
 
Баабарын хэлсэн тоо шүү, Монголд 28 мянга орчим бөө байна гэж. Гэтэл эрдмийн зэрэг цолтой хүмүүс 5500 орчим байдаг гэнэ. Монголчууд нийтээрээ бөөд, шашинд, зурхайд итгэдэг давалгаа бий болчлоо. Энэ бол манай хэвлэл мэдээллийнхний ажлын үрдүн.
 
Би Оросын утга зохиолын «Литературна газета»-г уншдаг. Тэнд Оросын нэр хүндтэй академичид ярилцлагаа өгч, нийтлэл бичдэг. Сэтгүүлчид та нарын хэлдгээр арай өөр, аналитик сонин. Манайх үйл явдал хөөдөг сэтгүүл зүй шүү дээ. Аль ч улсын хүн амын 20- 30 хувь нь оюун санааны хувьд бусдыгаа дагуулж байдаг гэж Америкийн судлаачид хэлсэн байдаг. Үлдэж байгаа 70-80 хувь нь бусдыг аялдан дагагчид байдаг юм байна.
 
Дээр нь хэвлэлийнхэн маань эрх мэдэлтэй хүмүүсийг хамгийн их сурталчилдаг. Авга ахаа бараг танихгүй байж Алтанхуягийг нийтээрээ таньдаг байх жишээний.
Орой болгон телевизээр гарч, өдөр бүр хэвлэлд зураг нь дурайж, хүмүүс ч юм л бол улс төрчдийг яриад байхаар аргагүй шүү дээ. Дээр нь эднийг дандаа муу муухайгаар ярьж байгаа нь манай сэтгүүлчдийн буруу биш. Үүнээс болоод бүхэл бүтэн үе дандаа сайхан зүйл хийгээд нээх өөдөө дээшээ явахгүй юм байна гэсэн буруу үлгэр дууриалтай төлөвшиж байна.
 
Төрд ажиллах хүмүүсээ бэлтгэдэг уламжлал өмнөх нийгэм, түүхийн үгүйсгэлтэй алга болсон байх. Харьцангуй боломжийн хүмүүс төрд гарч байж л дараагийн хүмүүсээ бэлтгэх байх даа?
 
-            Манай улстөрчид эрх ашгийн эрэмбэ дараа гэж үргэлж ярьдаг ч яг үнэн чанартаа өөрсдийнх нь ярьдгаас уруугаа л яваад байдаг. Улс орон удирдлагын шатанд ажиллах хүмүүсээ бэлтгэх хэрэгтэйг энэ бүхэн харуулдаг. Би дээр үед Оросын гадагшаа гарсан нэг философичийн «Хаант засаг ба бүгд найрамдах улс» гэж зохиол уншиж байсан. Тэнд улс орны удирдлага тогтвортой байдаг учраас хаант засаг ач холбогдолтой гэж бичсэн байсан. Ирээдүйд хаан болох хүнийг гэр бүлд бэлтгэдэг.
             Хаан болох хүн инженер, багш, эмч болох зорилгогүй, зөвхөн хаан л болох учраас төр удирдах ухааныг л хар багаас нь заадаг.
 
Хүн төрөлхтний сонгодог бүх бүтээлийг үзэж судлахын зэрэгцээ улс орныхоо амьдралтай өргөн дэлгэр танилцдаг. Тийм учраас хаан хүн муу байх бараг бололцоогүй гэж бичсэн байдаг. Бүгд найрамдах засгийн хувьд олон түмний эрх ашгийг хамгаалдаг гэхчилэн сайн талууд бий ч нэг л дутагдалтай тал байдаг. Тэр нь сонгуулиар тохиолдлын хүн гарч ирээд нийгмээ үймүүлээд хаячихдаг гэсэн санааг хэлсэн байдаг.
 
Ийм нөхцөл байдал өнөөдөр Монголын амьдралд яг буугаад ирчихсэн, ёс суртахууны хувьд хүн болоогүй хүн УИХ-ын гишүүн болоод байдаг. Мэдлэг, чадвар, боловсрол яагаа ч үгүй хүмүүс. Өөрөө хүн болоогүй хүн хүнийг удирдаж чадах уу. Удирдагч хүн өөрийгөө золиосолж, өөртэйгээ зөрчилдөж байж олон түмний эрх ашгийг хамгаалсан шийдвэр гаргаж чадна шүү дээ. Манайхан болохоор өөртөө, бүлэглэлдээ ашигтай шийдвэр гаргаад байхаар явахгүй л дээ.
 
 
Эх сурвалж: "Бизнес таймс" сонин