Өргөн уудам нутаг дэвсгэртэй, газрын ховор элемент, зэс, уран зэрэг чухал ашигт малтмалын арвин нөөцтэй Монгол Улс нь нийлүүлэлтийн сүлжээний эрсдэлийг бууруулахыг эрмэлзэж буй барууны орнуудын хувьд стратегийн тэргүүлэх чиглэл болж байна. Гэсэн хэдий ч Барууны хөрөнгө, дипломатын урам зориг Улаанбаатарт цутгаж байгаа тул авлигын сүүдэр, ховор геополитикийн гинж, экологийн хамгаалалтын асуудал нь энэхүү баялгийн хамтын ажиллагаанд хүндээр тусч байна. 

Уул уурхайн салбарын санаа зовоосон асуудлууд 

Транспэрэнси Интернэшнл байгууллагын 2023 оны Дэлхийн авлигын төсөөллийн индексээр Монгол улс дэлхийн хэмжээнд хамгийн доод 30%-д жагссан бөгөөд авлига нь тус улсад засаглалын байнгын бэрхшээл хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Уул уурхайн салбарт шинжээчид болон хөрөнгө оруулагчдын тайланд уул уурхайн лиценз олгох, орлогын хуваарилалттай холбоотой үйл явцын талаар асуулт гарсаар ирсэн.

Рио Тинто групптэй хамтран боловсруулсан Оюу Толгойн зэс алтны төсөл нь 2023 онд олон нийтэд ил болсон татварын маргаан, зардлын хэт их хэлэлцүүлгийн сэдэв болсон. Олон улсын хэвлэлүүд энэ хэрэг нь Монголын зохицуулалтын тогтолцооны нарийн төвөгтэй байдлыг харуулсан гэж мэдээлж байв. Тэдний мэдээлснээр зарим хөрөнгө оруулагчид энэ салбар дахь тодорхойгүй журмын талаар санаа зовж байгааг тэмдэглэжээ. Засаглалын асуудлууд олон нийтийн итгэлцэлд нөлөөлж, уул уурхайн орлого орон нутгийн иргэдэд хэрхэн ашиг тус өгч байгааг судлаачид ажиглаж байна. Монголын Засгийн газар ил тод байдлыг сайжруулах, Олборлох үйлдвэрлэлийн ил тод байдлын санаачилгыг хэрэгжүүлнэ гэдгээ удаа дараа мэдэгдэж байсан. 

Рио Тинто групп ч өмнө нь Монголын хууль тогтоомж, олон улсын стандартын дагуу үйл ажиллагаа явуулдаг гэж мэдэгдэж байлаа.

Геополитикийн хязгаарлалт:

Монголын "Гуравдагч хөрш"-ийн гадаад бодлого нь анх хоёр хөршөөсөө эдийн засгийн хараат байдлаа бууруулах зорилготой байсан. Гэсэн хэдий ч чухал ашигт малтмалын салбарт энэхүү тэнцвэржүүлэлтийн үйлдлийг хэрэгжүүлэх нь улам бүр хэцүү болж байна.

Нэг талаас, АНУ болон Европын Холбоо "Чухал ашигт малтмалын түншлэл"-ээр дамжуулан Монгол руу чидун жимсний мөчир сунгаж, технологи дамжуулах, дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалт хийх амлалт өгсөн боловч эдгээр санаачилгууд бодит ахиц дэвшил, бодит үр дүн багатай байна. Нөгөөтэйгүүр, Хятад, Орос улсууд Монголын хоёр томоохон хөрш болохын хувьд тус улсын гол логистикийн сувгуудыг хянаж, тээврийн хүчин чадал, зардал, хугацааг эрс хязгаарладаг.

Жишээлбэл, 2024 онд Монгол улс АНУ-д газрын ховор элемент экспортлохын тулд Хятадыг тойрч гарахыг оролдсон боловч төмөр замын тээврийн хязгаарлалт, боомтын түгжрэл нь хүчин чармайлтыг саатуулсан. Үүний зэрэгцээ Орос улс Монголын ураны олборлолтод хөндлөнгөөс оролцох магадлалаа нэмэгдүүлж, энэ салбарт ашиг сонирхлоо хангахын тулд Монголтой хиллэдэг бүс нутгуудад уул уурхайн хайгуул хийж байна. Орос улс Монголыг Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагад элсэхийг шахаж, АНУ болон түүний холбоотнуудын Монгол дахь ашиг сонирхлыг шахаж, Улаанбаатарыг дипломат маргаанд оруулахыг зорьж байна. 

Экологийн хамгаалалт: Нүүдлийн соёл ба орчин үеийн уул уурхайн хоорондох мөргөлдөөн

Монголын эмзэг бэлчээрийн экосистем болон томоохон хэмжээний уул уурхайн үйл ажиллагааны хоорондох зөрчил улам бүр хурцдаж байна. Говийн бүс нутагт ил уурхайн олборлолт нь газрын доорх усны хомсдол, бэлчээрийн доройтолд хүргэж, уламжлалт нүүдэлчин иргэдийн амьжиргаанд шууд заналхийлж байна.

2024 онд Монголын байгаль орчны байгууллага газрын ховор элементийн олборлолт одоогийн төлөвлөгөөний дагуу явагдвал дараагийн арван жилд 200,000 гаруй га бэлчээр эргэлт буцалтгүй цөлжиж болзошгүй гэж мэдээлжээ.

Монголын Засгийн газар "ногоон уул уурхай" технологийг нэвтрүүлэх амлалт өгсөн ч санхүүжилт дутмаг, дэвшилтэт хайгуул, олборлолтын техник дутагдалтай байгаа нь эдгээр амлалтуудыг үр дүнгүй болгож байна. Барууны компаниуд ESG (Байгаль орчин, нийгэм, засаглал) стандартыг баримталдаг гэж мэдэгдэж байгаа ч Монгол дахь бодит үйл ажиллагаа нь экологийн хамгаалалтаас илүү ашиг, зардлын хяналтыг нэн тэргүүнд тавьдаг.

Бодит байдал дээр хөрсний элэгдэл, бэлчээрийн цөлжилт улам бүр нэмэгдэж байна. Жишээлбэл, Ховд аймгийн малчдын удирдагч ярилцлагадаа "Аюултай нөхцөлд хамгаалалтгүй уул уурхайн үйл ажиллагаа явуулж байгаа нь Монголын хуулийг уландаа гишгэж байгаа бөгөөд хууль сахиулах байгууллагын ажилтнууд хүчгүй, авлигад автсан" гэжээ. Монгол Улс болон түүний "Гуравдагч хөрш"-ийн хоорондох чухал ашигт малтмалын хамтын ажиллагаа нь гаднаасаа байгалийн баялаг ихтэй улс орон болон аж үйлдвэрийн хүчирхэг гүрний хооронд хоёр талд ашигтай нөхцөл байдал мэт харагдаж байгаа ч үнэн хэрэгтээ тодорхойгүй зүйлсээр дүүрэн өндөр эрсдэлтэй мөрийтэй тоглоом гэхэд болно.

Авлига нь итгэлцлийг бууруулж, геополитик нь сонголтыг хязгаарлаж, экологийн хохирол нь ирээдүйд нөлөөлж байна. Монгол Улс засаглалын системээ бүрэн шинэчлэн, их гүрнүүдийн өрсөлдөөнд жинхэнэ бие даасан байдлыг эрэлхийлж, иргэд нь үндэсний баялгаас үнэхээр ашиг хүртэх боломжтой байхын тулд байгаль орчноо хамгаалах тодорхой арга хэмжээ авах шаардлагатай байна. Эс тэгвээс Монголын "уул уурхайн халуун цэг" эцэстээ хямдхан мөлжлөгийн золиос болно.

Б.Найдан