Эдийн засгийн ухааны доктор, “Роснефть” компанийн гүйцэтгэх захирал Игорь Иванович Сечин бичиж байна

Өнөөгийн дэлхийн эрчим хүчний салбарт өрнөж буй үйл явцыг нэг үгээр тодорхойлбол “хоосон төсөөллөөсөө хагацах үе” гэж хэлж болохоор байна. Ердөө 20–30 жилийн өмнө төсөөлөхөд бэрх байсан өөрчлөлт өнөөдөр бодит байдал болжээ. АНУ-ын шинжлэх ухаан, технологи, үйлдвэрлэл, санхүүгийн салбар дахь үнэмлэхүй манлайлал суларч байгааг олон шинжээч хүлээн зөвшөөрөх болсон. Үүнийг дагаад тус улсын эдийн засаг, худалдааны давамгай байр суурь төдийгүй дэлхийн улс төрд үзүүлэх нөлөө ч хумигдаж байна.

Энэ нөхцөлд АНУ дэлхийн тэргүүлэх байр сууриа хадгалж үлдэхийн тулд зах зээлийн бусад оролцогчдын, тэр дундаа холбоотнуудынхаа боломжийг хязгаарлах замаар өөрийн эдийн засагт давуу нөхцөл бүрдүүлэх бодлого баримталж байна. Зохиогчийн үзэж буйгаар, ийм бодлогын үр дагавар Европ болон хөгжиж буй орнуудад улам тод мэдрэгдэх болжээ. Тэрээр Ойрхи болон Дундад Дорнод, Украин, Латин Америк, Ази-Номхон далайн бүс нутагт өрнөж буй мөргөлдөөн, хямралыг ч энэ өрсөлдөөний нэг хэсэг хэмээн тайлбарлаж байна.

Эртний Грекийн түүхч Фукидид “Пелопоннесын дайны түүх” бүтээлдээ ноёрхогч гүрэн шинээр хүчирхэгжин гарч ирж буй төвөөс эмээх нь сөргөлдөөнийг зайлшгүй болгож болзошгүй тухай өгүүлсэн байдаг. Өнөөдөр энэ өрсөлдөөн зөвхөн зэвсэгт мөргөлдөөнөөр бус технологи, худалдаа, санхүү, уур амьсгал, соёл зэрэг олон талбарыг хамарсан гибрид хэлбэрээр өрнөж байна. Дэлхийн эрчим хүчний салбар ч энэ өрсөлдөөний гадна үлдсэнгүй.

Дэлхийн эрчим хүчний систем — орчин үеийн хөгжлийн тулгуур

Өнөөгийн дэлхийн эрчим хүчний систем уламжлалт түлшнээс өндөр хамааралтай хэвээр байна. Нүүрс, газрын тос, байгалийн хий нийлээд дэлхийн анхдагч эрчим хүчний хэрэглээний 80 орчим хувийг бүрдүүлж байна.

Сүүлийн хоёр зуунд нүүрс-устөрөгчийг өргөн хэмжээгээр ашиглах болсон нь эрчим хүчийг илүү хүртээмжтэй, хямд болгож, аж үйлдвэржилт болон орчин үеийн амьдралын хэв маягийг бий болгоход шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэв. Үүнийг дагаад эрүүл мэнд, хоол тэжээл, амьдралын чанар сайжирч, хүн төрөлхтний дундаж наслалт эрс нэмэгдэн, нэн ядуурал үлэмж буурсан юм.

Орчин үеийн эрчим хүчний системийн цар хүрээг хэдхэн тоогоор төсөөлж болно. Дэлхий даяар 60 мянга гаруй цахилгаан станц ажиллаж, зам дээр 1.5 тэрбум орчим автомашин зорчиж байна. Газрын тос, байгалийн хий нь зөвхөн шатахуун төдийгүй химийн үйлдвэрлэл, хуванцар, бордоо болон нэмүү өртөг шингэсэн асар олон бүтээгдэхүүний үндсэн түүхий эд хэвээр байна.

Уламжлалт түлшний өөр нэг давуу тал нь эрчим хүчний өндөр нягтрал, хадгалалт, тээвэрлэлтийн боломж юм. Энэ нь газрын тос, хий, нүүрсийг дэлхийн эрчим хүчний системээс богино хугацаанд бүрэн шахан гаргах боломжгүй байгааг харуулж байна.

Цахим хувьсгал эрчим хүчний шинэ эрэлтийг бий болгоно

Сүүлийн 20 жилийн хугацаанд дэлхийн эрчим хүчний нийт хэрэглээ ойролцоогоор 1.5 дахин өсжээ. Цаашид энэ өсөлтийг хоёр үндсэн хүчин зүйл тэтгэнэ.

Нэгдүгээрт, хөгжиж буй орнуудын хэрэглээ эрчимтэй нэмэгдэж байна. Өнөөдөр дэлхий дээр хэдэн зуун сая хүн цахилгаан эрчим хүчний найдвартай эх үүсвэргүй хэвээр байгаа бол хөгжингүй болон хөгжиж буй орнуудын нэг хүнд ногдох хэрэглээний ялгаа асар өндөр байна.

Хоёрдугаарт, хиймэл оюун ухаан, үүлэн технологи, өгөгдлийн төвүүдийн эрчимтэй хөгжил цахилгаан эрчим хүчний шинэ, асар том эрэлтийг бий болгож байна. “Голдман Сакс”-ын тооцоолсноор өгөгдлийн төвүүдийн цахилгааны хэрэглээ 2030 он гэхэд 2.5 дахин нэмэгдэж, жилд 1000 тераватт-цагийг давах төлөвтэй байна.

Энэ нөхцөлд газрын тос, байгалийн хий ойрын ирээдүйд дэлхийн эрчим хүчний аюулгүй байдлын гол тулгуур хэвээр байх төлөвтэй. ОПЕК-ийн тооцоолсноор өсөн нэмэгдэх эрэлтийг хангахын тулд газрын тосны хайгуул, олборлолтын хөрөнгө оруулалтыг 2050 он гэхэд жилд 550 тэрбум ам.долларт хүргэх шаардлагатай.

“Ногоон” шилжилтийн бодит сорилт

Уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг тэмцлийн хүрээнд дэлхий нийт уламжлалт түлшнээс татгалзаж, сэргээгдэх эрчим хүч рүү шилжих зорилт тавьсан. Гэвч ийм шилжилт нь зөвхөн нар, салхины цахилгаан станц шинээр барих төдий асуудал биш юм.

Шинэ цахилгаан сүлжээ, хуримтлуур, дамжуулах байгууламж, түүхий эдийн нийлүүлэлтийн сүлжээ, үйлдвэрлэлийн шинэ хүчин чадал зэрэг асар том дэд бүтэц шаардагдана.

Сэргээгдэх эрчим хүчээр дэлхийд тэргүүлэгч Хятад хүртэл эрчим хүчний найдвартай байдлаа хангахын тулд нүүрсний цахилгаан станцын хүчин чадлаа зэрэгцүүлэн нэмэгдүүлсээр байна. Сүүлийн арван жилд тус улс салхи, нарны эрчим хүчний үйлдвэрлэлээ эрчимтэй тэлэхийн зэрэгцээ нүүрсний хүчин чадлаа 350 гаруй гигаваттаар өсгөжээ.

Цахилгаан автомашины шилжилтэд ч адилхан хүндрэл бий. Автомашины ашиглалтын үеийн ялгарлыг бууруулж болох ч батарей, ган, хөнгөн цагаан болон бусад эд ангийн үйлдвэрлэлийн үеийн нүүрстөрөгчийн ул мөрийг тооцох шаардлагатай. Үүн дээр цахилгаан сүлжээ, цэнэглэх дэд бүтэц болон нэмэлт цахилгаан үйлдвэрлэлийн хэрэгцээ нэмэгдэнэ.

“Ногоон” хөрөнгө оруулалтын хөөс хагарч байна уу?

Сүүлийн жилүүдэд Өрнөдийн хөрөнгийн зах зээл дээр сэргээгдэх эрчим хүчний зарим төслийн өгөөж буурч, хөрөнгө оруулагчдын сонирхол хумигдах хандлага ажиглагдав. Зардал өсөх, хөнгөлөлттэй санхүүжилт багасах, зах зээлийн эрэлт хүлээлтээс доогуур байх зэрэг хүчин зүйлээс шалтгаалан зарим томоохон төсөл зогсож, цуцлагджээ.

“Шеврон”, BP, Shell зэрэг эрчим хүчний томоохон компаниуд зарим орлуулах түлшний төслөө хойшлуулсан бол Данийн Ørsted метанолын нэг төслөө цуцалжээ. Европын батарейн үйлдвэрлэлийн том найдвар хэмээгдэж байсан Шведийн Northvolt ч санхүүгийн хүнд байдалд орсон тухай өгүүлэлд онцолсон байна.

АНУ технологи, үйлдвэрлэлийн манлайллаа алдаж байна уу?

XXI зууны их гүрнүүдийн өрсөлдөөний гол талбар нь технологи болжээ. Хятад улс сэргээгдэх эрчим хүч, батарей, цахилгаан автомашин болон үйлдвэрлэлийн нийлүүлэлтийн сүлжээнд хүчирхэг байр суурь эзлэх болсон нь АНУ-ын хувьд стратегийн томоохон сорилт болж байна.

ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин энэ талаар:

“АНУ 15 орчим жилээр оройтсон. Тэд Хятадын хөгжлийг зогсоож чадахгүй. Энэ нь наранд ‘бүү манд’ гэж хэлэхтэй адил. Нар ямар ч байсан мандана”

хэмээн хэлж байв.

Энд “15 жилээр хоцорсон” гэхээс илүү “Хятадын хөгжлийг зогсоох оролдлогоо хийхэд 15 орчим жилээр оройтсон” гэсэн утгаар ойлгох нь эх хэллэгт илүү нийцнэ. Өгүүлэлд үүнийг АНУ технологийн салбар дахь үнэмлэхүй давуу байдлаа алдаж буйг тайлбарлахдаа эш татжээ.

Үүний зэрэгцээ дэлхийн худалдааны бүтцэд томоохон өөрчлөлт гарч байна. Өгүүлэлд дурдсанаар, 2000 онд АНУ дэлхийн улс орнуудын 80 орчим хувийнх нь хамгийн том худалдааны түнш байсан бол өнөөдөр дэлхийн улс орнуудын бараг гуравны хоёр нь АНУ-аас илүү Хятадтай худалдаа хийдэг болжээ.

Ам.долларын ноёрхолд тулгарч буй сорилт

АНУ санхүүгийн хориг арга хэмжээг гадаад бодлогын хэрэгсэл болгон өргөн ашиглах болсон нь зарим улсыг ам.доллараас хамаарах хамаарлаа бууруулахад түлхэж байна.

Ялангуяа БРИКС-ийн орнууд харилцан худалдаандаа үндэсний валют ашиглах, ам.доллараас өөр төлбөр тооцооны механизм бий болгох сонирхлоо илэрхийлсээр байна. Гэсэн хэдий ч дэлхийн эрчим хүчний худалдааны ихээхэн хэсэг ам.доллараар хийгдсэн хэвээр бөгөөд олон томоохон экспортлогч улс үндэсний валютаа доллартай нягт уялдуулсан хэвээр байна.

Ам.доллар дэлхийн гол нөөц валют хэвээр байгаа нь АНУ-д асар их эдийн засаг, санхүү, геополитикийн давуу тал олгодог. Гэвч хориг арга хэмжээг хэт өргөн ашиглах тусам улс орнууд үндэсний валют, алт болон бусад төлбөрийн хэрэгслийг эрэлхийлэх хөшүүрэг нэмэгдэнэ гэж зохиогч үзжээ.

АНУ-ын өрийн асуудал

АНУ-ын холбооны өрийн хэмжээ сүүлийн жилүүдэд эрчимтэй өсөж байгаа нь дэлхийн санхүүгийн системд чухал сорилт болж байна. Өрийн үйлчилгээний зардал нэмэгдэхийн хэрээр Вашингтоны төсвийн бодлогын орон зай хумигдаж, худалдаа, үйлдвэрлэлийн бодлогод илүү хамгаалалтын арга хэмжээ авах хандлага хүчтэй болжээ.

Үйлдвэрлэлийг АНУ-д эргүүлэн татах зорилгоор импортын тариф, төрийн татаас, CHIPS and Science Act, Inflation Reduction Act зэрэг арга хэмжээг хэрэгжүүлсэн ч тэдгээрийн бодит үр дүнгийн талаар маргаан үргэлжилсээр байна.

ОХУ — Евразийн эрчим хүчний томоохон нийлүүлэгч

Өгүүллийн төгсгөлд ОХУ-ын байгалийн баялгийн нөөц, Евразийн эрчим хүчний системд эзлэх байр суурийг онцолжээ.

Оросыг дэлхийн эрчим хүчний зах зээлээс шахан гаргах гэсэн Барууны бодлого нь урт хугацаандаа эрчим хүчний нийлүүлэлтийн тогтвортой байдалд сөргөөр нөлөөлнө гэж зохиогч үзэж байна. ОХУ-ын асар их газрын тос, байгалийн хий болон бусад түүхий эдийн нөөц нь тус улсыг Евразийн зах зээлд урт хугацаанд чухал нийлүүлэгч хэвээр байлгах үндэс болно гэж дүгнэжээ.

Ийнхүү дэлхийн эрчим хүчний салбар өнөөдөр зөвхөн газрын тос, хий, нүүрс, сэргээгдэх эх үүсвэрийн өрсөлдөөн бус, их гүрнүүдийн технологи, худалдаа, санхүү, геополитикийн өрсөлдөөний гол талбаруудын нэг болж хувирч байна. Эрчим хүчний эрэлт цаашид нэмэгдэх нь тодорхой байгаа энэ үед дэлхийн өмнө тулгарах үндсэн асуудал нь аль нэг эх үүсвэрийг шууд халж солих бус, харин эрчим хүчний хүртээмж, найдвартай байдал, үнэ өртөг болон байгаль орчны зорилтыг хэрхэн зэрэг хангах вэ гэдэгт оршиж байна.

Игорь Иванович Сечин

“Орос орон өнөөдөр” сэтгүүлээс