Оросын Холбооны Улсаас Монгол улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхэт элчин сайд Евсиков Алексей Николаевич “Росатом” корпорацийн үйл ажиллагаатай холбоотой байр сууриа илэрхийлжээ.

Тэрээр: “Росатом” төрийн өмчийн корпорац нь дэлхий дээрх цөмийн түлшний мөчлөгийн бүх үе шатыг хамарсан цорын ганц салбарын компани бөгөөд ураны геологийн хайгуул, олборлолтоос эхлээд атомын цахилгаан станцад эрчим хүч үйлдвэрлэх, мөн ашигласан цөмийн түлшийг боловсруулах, хадгалах хүртэл бүх үйл ажиллагааг багтаасан гэдгийг онцлон хэлэхийг хүсэж байна.  

Мөн “Росатом”-ын бүрэлдэхүүнд эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгүүд, атомын машин үйлдвэрлэл, инженерчлэлийн салбар зэрэг олон чиглэл байдаг.

Үүнээс гадна, тус корпорац нь цөмийн технологиор хязгаарлагдахгүйгээр дижитал болон квант технологийг хөгжүүлэх, шинэ материал (ялангуяа композит буюу нийлмэл материал) бүтээх, байгаль орчны асуудлыг шийдвэрлэх, нефть, хийн салбарт зориулсан тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэх, цахилгаан тээврийн хэрэгслийн зай хураагуур, мөн цөмийн анагаах ухаанд ашиглах өндөр технологийн багаж тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэх зэрэг өргөн хүрээнд үйл ажиллагаа явуулж байна.

Тус корпорацийн бүрэлдэхүүнд багтдаг 580 гаруй аж ахуйн нэгж, эрдэм шинжилгээний байгууллагад ойролцоогоор 420 мянган хүн ажилладаг. 

Одоогийн байдлаар дэлхийн есөн орон (Бангладеш, Унгар, Египет, Энэтхэг, Иран, Казахстан, Хятад, Турк, Узбекистан)-д өндөр хүчин чадлын атомын цахилгаан станцын 26 эрчим хүчний блок, мөн бага хүчин чадлын хоёр блок барих төслийг хэрэгжүүлэх ажил явагдаж байна.

Энэ нь дэлхийн хэмжээнд абсолют дээд амжилт бөгөөд гадаадын улс орнуудад ийм олон цөмийн эрчим хүчний байгууламж барьж буй улс одоогоор байхгүй юм. 

Бага хүчин чадлын атомын станцуудын тухайд гэвэл, эдгээр нь орчин үеийн дэлхийн цөмийн эрчим хүчний салбарын гол чиг хандлагын нэг болоод байна. Ийм станцууд нь авсаархан, барилга байгууламжийг богино хугацаанд барьж байгуулна, хөрөнгө оруулалтын зардал харьцангуй бага, мөн аюулгүй байдлыг өндөр түвшинд хангадгаараа онцлогтой. 

Энэ чиглэлд бодитоор хэрэгжсэн, тодорхой үр дүн бүхий төслүүдийг танилцуулах боломж одоогоор зөвхөн Орос улсад л бий.

Тухайлбал, Чукоткад дэлхий дээрх цорын ганц атомын дулааны цахилгаан станц “Академич Ломоносов” амжилттай ажиллаж байна. 2024 оны тавдугаар сард дэлхийн цөмийн эрчим хүчний түүхэнд анх удаа Узбекистан улстай Оросын загварын бага хүчин чадлын АЦС барих тухай Засгийн газар хоорондын болон гэрээний баримт бичгүүдэд гарын үсэг зурсан. Мөн 2025 оны гуравдугаар сард Мьянмар улстай бага хүчин чадлын атомын станц барих хамтын ажиллагааны үндсэн зарчмуудын тухай Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрийг байгуулсан. 

Өнгөрсөн онд Орос болон Узбекистаны Ерөнхийлөгч нар харилцан тохиролцсоны хүрээнд АЦС барих төслийг шинэчлэн зохион байгуулж, үүний дагуу өндөр болон бага хүчин чадлын эрчим хүчний блокуудыг нэг талбайд хамтад нь барихаар болсон. Миний мэдэж байгаагаар, энэ оны гуравдугаар сард төслийн хэрэгжилт бодит шатанд шилжиж, нэгдсэн АЦС-ын барилгын талбайд бетон цутгалтын ажил эхэлсэн.

Төрийн корпорац “Росатом” нь АЦС бариад зогсохгүй, иж бүрэн хандлагыг санал болгодог гэдгийг онцлон тэмдэглэхийг хүсэж байна. Үүнд дэд бүтэц байгуулах, хүний нөөц бэлтгэх, ашиглалт болон үйлчилгээний дэмжлэг үзүүлэх, түлш нийлүүлэх, түүнчлэн ашигласан цөмийн түлшний менежментийн шийдлүүд багтдаг.

Дэлхийн атомын зах зээлийн бусад оролцогч үүнтэй адил “бүгдийг багтаасан” (all inclusive) шийдлийг санал болгодоггүй. 

Үүний зэрэгцээ, “Росатом”-ын төслүүдэд гадаадын, ялангуяа тухайн орны орон нутгийн гүйцэтгэгчид идэвхтэй оролцдог гэдгийг онцлох нь зүйтэй. Жишээлбэл, Бангладеш дахь Руппур АЦС-ын барилгын талбайд өдөр бүр 23 мянга гаруй хүн ажиллаж байгаагийн 18 мянга нь Бангладешийн иргэд байна. АЦС ашиглалтад орсноор улсын бүх өрх, аж ахуйн нэгжийг цахилгаан эрчим хүчээр хангаж, ДНБ-ийг ойролцоогоор 2,0 хувиар нэмэгдүүлэх боломжтой юм.

Миний бодлоор, Монгол Улсад Оросын загварын бага хүчин чадлын атомын цахилгаан станц (АСММ) барих нь Орос-Монголын хамтын ажиллагааны ойрын арван жилийн тэргүүлэх төсөл болж чадна.

Одоогийн байдлаар “Росатом” нь Хархорин хот орчимд нийт 220 МВт хүртэл хүчин чадалтай, эрчим хүчний дөрвөн блокоос бүрдэх АСММ барих санал дэвшүүлээд байна. Станц нь модульчлагдсан бүтэцтэй тул цаашид эрчим хүчний системийн хэрэгцээнээс хамааран хүчин чадлыг 330 МВт хүртэл нэмэгдүүлэх боломжтой.

Монгол, Оросын шинжээчдийн зөвлөлдөх уулзалт Улаанбаатар хотод дөрөвдүгээр сарын эхээр болж, Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт АСММ барих хамтын ажиллагааны үндсэн зарчмын тухай Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр болон ерөнхий суурь гэрээний талаар санал солилцсон.

Уг уулзалтаар эдгээр баримт бичгүүд дээр цаашид үргэлжлүүлэн ажиллахаар тохиролцсон байна. 

Үүний зэрэгцээ “Росатом” нь дагалдах чиглэлүүдийг хөгжүүлэхэд бэлэн байгаагаа илэрхийлсэн. Тухайлбал, цөмийн дэд бүтэц байгуулах, мэргэжилтэн бэлтгэх, атомын эрчим хүчийг олон нийтэд ойлгуулж, хүлээн зөвшөөрүүлэх чиглэлд ажиллах юм." гэсэн байна.