Казахстаны Ерөнхийлөгч Касым-Жомарт Токаев “Казахстан бол Алтан Ордын шууд өв залгамжлагч” хэмээн мэдэгдсэн нь түүх, улс төрийн хүрээнд өргөн хэлэлцүүлэг өрнүүлэх сэдэв боллоо. Энэхүү байр суурь нь зөвхөн өнгөрсөн түүхийг тайлбарласан мэдэгдэл бус, харин өнөөгийн Төв Азийн улс орнуудын үндэсний үзэл, геополитикийн бодлоготой салшгүй холбоотой асуудал болж харагдаж байна.

Сүүлийн жилүүдэд Казахстан улс үндэсний түүхээ дахин тодорхойлох бодлогыг идэвхтэй хэрэгжүүлж буй.

Зөвлөлтийн үеийн түүхийн тайлбараас аажмаар холдож, Түрэг угсааны улсууд, нүүдэлчдийн соёл иргэншил, Их талын эзэнт гүрнүүдтэй өөрийн төр ёсны уламжлалыг холбон тайлбарлах болсон нь үүний нэг илрэл юм.

Энэ хүрээнд Алтан Ордыг Казахын төр улсын эх сурвалжийн нэг гэж үзэх хандлага Казахстаны төрийн түвшинд сүүлийн жилүүдэд улам хүчтэй болсон.

Гэвч “шууд залгамжлагч” гэх тодорхойлолт нь түүхийн шинжлэх ухааны хүрээнд маргаантай хэвээр байна. XIII-XV зууны хооронд оршин тогтнож байсан Алтан Орд нь өнөөгийн Казахстанаар хязгаарлагдахгүй, Евразийн өргөн уудам нутагт ноёрхож байсан улс юм. Түүний бүрэлдэхүүнд өнөөгийн Орос, Украин, Крым, Кавказ, Ижил мөрний сав газар, Төв Азийн зарим хэсэг багтаж байв. Иймээс Алтан Ордын өвийг зөвхөн нэг улс дангаар өмчлөх боломжгүй гэж олон судлаач үздэг.

Түүхчдийн дунд Казахын ханлиг Алтан Ордоос улбаатай гэдэг дээр ерөнхийдөө санал нэгддэг ч “цорын ганц үргэлжлэл” байсан гэх байр суурь нийтлэг биш юм.

Алтан Ордын задралын дараа Казахын ханлигаас гадна Крымийн ханлиг, Казанийн ханлиг, Астраханы ханлиг зэрэг олон улс бий болсон. Мөн Москвагийн ванлиг хүртэл Алтан Ордын төрийн зохион байгуулалт, татварын тогтолцоо, цэргийн системээс тодорхой хэмжээнд нөлөө авсан гэж судлаачид тайлбарладаг.

Токаевын мэдэгдлийг зөвхөн түүхэн байр суурь гэж харахаас илүү улс төрийн агуулгаар нь унших шаардлагатай гэж шинжээчид үзэж байна. Орос-Украины дайн эхэлснээс хойш пост-зөвлөлтийн орнууд үндэсний дархлаа, тусгаар тогтнол, түүхэн ялгаралдаа илүү ач холбогдол өгөх болсон. Энэ нөхцөлд Казахстан өөрийгөө “их түүхтэй, бие даасан төр ёсны уламжлалтай улс” гэдгээр тодотгох оролдлого хийж буй нь илэрхий байна.

Нөгөө талаас ийм мэдэгдэл нь бүс нутгийн түүхийн өрсөлдөөнийг улам идэвхжүүлэх эрсдэлтэй.

Сүүлийн жилүүдэд Чингис хаан, Монголын эзэнт гүрэн, Алтан Ордын өвийг өөр өөр улс үндэсний үзлийн хүрээнд өөртөө холбон тайлбарлах хандлага нэмэгдсэн. Түүхийг орчин үеийн улс төрийн хэрэгсэл болгон ашиглах нь богино хугацаанд үндэсний эв нэгдлийг бэхжүүлэх ч урт хугацаандаа бүс нутгийн маргаан, үл ойлголцлыг нэмэгдүүлэх эрсдэлтэй юм.

Эцэст нь, Казахстан Алтан Ордтой түүхэн холбоотой гэдэгт эргэлзэх зүйлгүй. Харин “шууд залгамжлагч” гэх ойлголт нь түүхийн хатуу тогтсон үнэн гэхээсээ илүү өнөөгийн үндэсний үзэл, төрийн бодлого, геополитикийн нөхцөл байдалтай холбоотой улс төрийн тайлбар болж байна.

М.Чойжал